Mirësevini! - Welcome!

Poezi nga Rudina Madani

2012-01-26T14:07:00.006-05:00

Pa busull

Nuk e kam mbyllur derën pas meje
në shpresë se do gjej gjithshka siç e lashë
në ikje e sipër.

Udhëtova paorientueshëm
si farërat e luleve të egra
që era i çon të mbijnë
atje
ku s’ua pret mendja.

Por
qoftë i pamallkuar kush më solli në jetë
nën këtë lëkurë kaq të brishtë.

Nuk pati shumë të më japë,
veç një zemër të kafshueshme e të butë
që gulçon
nën këtë qiell të huaj.

Çdo ndalesë

çdo ndalesë
është shkak i një premtimi
që pritet të mbahet heredokur…
është
një monedhë e hedhur në ajër
për të sfiduar fizikat që njohim
me faqe kokëforta statistikash
çdo ndalesë
është nata e dita,
është uji që pret të shndrrohet në verë,
janë peshqit e buka që presin të shtohen në kanistër,
është shpirti yt i padëmtuar nga virusi i dyshimit,
me endrrën e përjetshme për të ndërtuar shtëpi...

çdo ndalesë qenke ti,
i domosdoshem
si nje hartë me koordinata te sakta

i qetë,
si faqja e paprishur e një lumi
ku sa herë që shihem
s’i vë re difektet….

Shpirtra të çalë

2012-01-24T23:29:00.006-05:00

Nga Majlinda Bashllari

Kur mbetën vetëm, zëdridhur, me fjalë si në jerm,
Mira iu lut ta prekte. S’e dinte ç’shije kish;
me njërën këmbë më të shkurter se tjetrën
pat qenë e padukshme për burrat.
Shpejt bëhej dyzet dhe asnjë fije më e bukur
se në kohërat që shkuan. Kush tjetër si miku i të vëllait
do ta trajtonte siç duhej?
Burri i qe shmangur gjithnjë, por tani duke e parë drejt
e në sytë e përhumbur, tha: Vajzë,
të kam si motër, kjo do të na vrasë të dyve.
Askush s’do ta dijë, mërmëriti zemërthyer ajo
me sytë ngulur mbi këmbën e sëmurë.
Ai e mori butësisht në krahë, ngadalë
e puthi në qafën e bardhë, duke menduar paratë
që kish marrë hua tek i vëllai...
Dikur ajo shpërtheu në lotë dhe ai s’mund të thosh
ç’gjë ish më e shëmtuar atë çast:
fytyra e saj a lëvizjet e tij. Por tek i rëndonte
mbi kofshët e tendosura shpejt i harroi të gjitha:
të shoqen, borxhin, humbjet.

Vonë, e shtrirë në shtrat, Mira qau sërish
pa mundur prej mendje të zhbënte
shpinën e tij, tek largohej çaluar
mbi dy këmbët e shëndosha…

Mbi një poemë të errët dhe të fortë

2012-01-19T17:08:00.007-05:00

Nga Majlinda Bashllari

Një poemë e errët, por e fortë
është si një tumor malinj:
harbut dhe pushtues.
Ti e urren e s’e heq dot qafe.

Prek sadopak vargjet dhe ja tek
shndrrohen njëheri në kthetra,
lëshojnë rrënjë në mendje, përmbytin gjoksin në
një oqean trishtimi. Vetëm tani beson
sa pa dhimbje paskan qenë të djeshmet,
gjethet e kuqe të panjës në oborr dhe lulet e mollës
ngjeshur me diell. Dherat e kafenjta e qielli i blutë.
Gjithmonë aty dhe kurrë të vëna re.

Kur drita mpihet dhe ngjyrat arratisen
asgjeso më parë metaforat e rënda.
Ose shndrroji në një zinxhir të thjeshtë krahasimesh:
sa më pak të përsosura, aq më lehtë per t’u zhbërë.

Një poemë e errët sulmon si një kancer.
Shpërfill çdo ultimatum
për t’i dhënë fund aktrimit
si Zot në shtëpi të dikujt tjetër.

Zemra jote

2012-01-18T19:35:00.001-05:00

Nga Majlinda Bashllari

Zemra jote - domate e pjekur në hije.
Rubin me rremba të çrregullt smeraldi.
Jo aq e bërë sa të bjerë vetvetiu.

Bën sikur më harron, bëj sikur nuk të shoh
me kokrra të tjera mbushet shporta e kashtës
më pak të kuqe, më pak të ëmbla,
as frut, as zarzavate, pjeshkë ujku ndoshta,
a mollë ari të hidhura.

Zemra jote,
kaq e lehtë për ta ndier në duar,
kaq e rëndë për ta mbajtur, kaq e pamundur
për ta këputur, për ta vënë në krye të shportës.

Nuk guxoj t'i rrëfej tehun e thikës. Atëherë si,
si të të mbaj përherë kështu, rubin të kuq
me damarë të fortë smeraldi
pa u zbutur, pa u mpakur, pa ndjerë një ditë
erën e padurueshme të kalbësirës…

Pendim

2012-01-16T22:48:00.003-05:00

Nga Jorge Luis Borges

Kam kryer më të rëndin e mëkateve
që njeriu mund të bëjë. S’kam qenë
i lumtur. Lashë akujt e harresës
të më merrnin dhe gëlltisnin pa mëshirë.
Prindërit me gatitën për lojën e rrezikshme
dhe të bukur të jetës
për tokën, ujin, ajrin dhe zjarrin.
I zhgënjeva, nuk munda të jem i kënaqur.
Shpresa e tyre rioshe për mua mbet e paplotë.
Me mendje iu dhashë cështjeve
të simetrisë së artit, rrjetës së tij të detajeve.
Më deshën trim. Nuk qeshë.
Një gjë s’më braktisi kurrë. Gjith’ krah meje,
ajo hije prej njeriu të trishtë.

Remorse
by Jorge Luis Borges

I have committed the worst of sins
one can commit. I have not been
happy. Let the glaciers of oblivion
take and engulf me, mercilessly.
My parents bore me for the risky
and the beautiful game of life,
for earth, water, air and fire.
I failed them, I was not happy.
Their youthful hope for me unfulfilled.
I applied my mind to the symmetric
arguments of art, its web of trivia.
They willed me bravery. I was not brave.
It never leaves me. Always at my side,
that shadow of a melancholy man.

shqiperoi Majlinda Bashllari

SHËN MËRIA GUSHTIT

2012-01-16T20:55:00.002-05:00

(Santa Sofia d’Epiro / Shën Sofi - në provincën e Kozencës)

Kush është kjo zonjë ç’e bukur vjen?
Më shumë se hënza, si dritë shkëlqen.
Duket e zgjedhur mbi ylët e qiellit
e ka faqen për mbjatu diellit!
Kur erdh dita e thënë
la Shën Mëria jetën tonë.
Te Parrajsi Ynëzot e shkoi
me gjithë kurmin fjuturoi.
Mali të falen, dejti e kroi,
birraka e lumi, llaka e përroi.
Dita shkëlqimez e errësia,
mbi tij harepset mbaru gjithia.
Moj ju të xëni doni, o kopile,
kush është kjo lule, kjo trëndofile?
Kush është ky i madh, i ri shurbes,
çë dheun thavmasuer lë ndë gjithë pjesë?
Kjo zonjë hadhjare është ajo grua
çë me Perëndinë më u lartësua;
është ajo vashëz ç’ëven ndërroi,
ajo na therti, kjo na shëroi.
Ajo Parrajsin neve mbulliti
kjo e hapu e mirë e diti.
Eva mbi gjithë ne, mbjodh mallkime,
Mëria, bekuar, na mbjodh bekime.
Mos e harromi një ditë, një herë,
për mall të duami gjatë e gjerë,
me ne gjithë natën mbeftët kjo,
ditën si shoqëz na paftë ajo.

Abetare Për Rutinën Ditore

2012-01-15T09:26:00.001-05:00

nga Howard Nemerov

A-ja qëron një mollë, ndërsa B-ja përunjet para Zotit
C merr në tel D-në, që një dorë e ka
mbi gjurin e E-së, F-në e nget kolla, G po hap
një varr për H-në, nuk kuptoj mirë
pse J- po flak poshtë një derr balte
ndërsa K qëllon L-në kokë me një shkop gome,
O shkon në shtrat me P, dhe Q shembet i vdekur përdhe
R gënjen S-në, por ndodh të dëgjohet
prej T, që i thotë U-së të mos e pushojë nga puna V-në
vetëm pse i paska thënë W-së
se X është duke mashtruar Y
dhe Z-etën, të cilit sapo i ra ndër mend A-ja
që është duke qëruar një mollë diku, shumë larg.

Shqiperoi Majlinda Bashllari

S’do lëmë të na pushtojë ngashnjimi

2012-01-09T10:28:00.003-05:00

Nga Yehuda Amichai

Dhe s’do lëmë të na pushtojë ngashnjimi. Sepse një përkthyes
nuk duhet të ngashnjehet. Qetësisht, do përcjellim
fjalët nga burri tek djali, nga gjuha e njërit
tek buzët e të tjerëve, ashtu si pa ditur,
siç një baba përcjell
tiparet e fytyrës së atit të vdekur
tek biri, dhe vetë ai nuk është asnjë prej tyre. Thjesht një ndërmjetës.

Do kujtojmë gjërat që patëm ndër duar
dhe i humbëm.
Çfarë qenë dhe s’qenë tonat kurrë.

Ne s'duhet të mbërthehemi prej ngashnjimit.
U shuan thirrjet dhe ata që thirren. E dashura
më la disa fjalë para se të shkonte
t’i thosha në vend të saj.

Dhe çfarë vetëm neve na u tha, të mos ua themi te tjerëve.
Kurrë. Veç heshtje si shenjë pranimi. Nuk duhet
të ngashnjehemi, pra, nuk duhet.

Përshtati në shqip: Majlinda Bashllari

Një shkrim i vitit 1900

2012-01-08T00:13:00.009-05:00

Shkrimi i mëposhtëm është marrë nga revista “Albania” e Faik Konicës e vitit 1900, numër 4.

Me korsiv është një paragraf nga origjinali me ortografinë e kohës. Konica përdorte atëhere alfabetin e shoqerisë ‘Bashkimi’ me disa pak ndryshime të vetat. Mund të vihet re lehtë njëjtësimi i shkrimit të bashkëtingëlloreve dyfishe: gh=gj, lh=ll, rh=rr ashtu siç janë sot dh,sh,th etj. Përjashtim bënte vetëm bashkëtingëllorja “nj” për të cilën ai përdorte ñ=nj , mesa duket huazuar nga alfabeti i Ndre Mjedës.
Për zanoret e, ë Konica përdorte é=e dhe e=ë.

Pason më tej teksti i plotë i letrës, që dikush me inicialet M.Z. ia dërgon Konicës për ta botuar tek revista “Albania’.
Dy shënimet në fund te shkrimit janë të vetë Konicës.
Në lidhje me përmbajtjen gjykoni vetë.

Kombesia ne rhéthét é Folhorines

Ka nghare sivjét, diten é Krishtlindjés me 25 te Dimerorit, nie trazim i madh nde més te kishes tone nde Négovan, keshtu é thone Palhangéne tone, afer Folhorines. Shkaku i qarte ish sé donim t'a thoshin Unghilhne shqip édhé nuku donin grékomanet. Puna arhiu gjér nde hyqymet; po Shqipetaret é fituan. Keto gjera u-derguan nde Rome é te cfaqéshin nde Zen' i Shqipenise (*), po nuku muarme vésh sé i cfaqne apo jo; nde s' i kane çpalhe ne 'te, t' i dergojme té zoteria joté t’ i çpalle ne te perkoheshmén.

Kombësia në rrethet e Follorinës

Ka ngjarë sivjet, ditën e Krishtlindjes më 25 të Dimërorit, një trazim i madh ndë mes të kishës tonë ndë Negovan, kështu e thonë Pallangenë tonë, afër Follorinës. Shkaku i qartë ish se donim t'a thoshim Ungjillnë shqip edhe nuku donin grekomanët. Puna arriu gjer ndë hyqymet; po Shqipëtarët e fituan. Këto gjëra u-dërguan ndë Romë e të çfaqeshin ndë Zën' i Shqipenisë (*), po nuku muarmë vesh se i çfaqnë apo jo; ndë s' i kanë çpallë në 'të, t'i dërgojmë te zotëria jote t’i çpallë në të përkohëshmen.

Ah! të dish, or vëlla i dashur, se sa hoqmë nga grekomanët! Tri herë më bastisnë (shq.= më shkelnë) shtëpinë të më gjenin libra shqip, po nuku gjetnë gjëkafshë. Nga të tëra librat kam shpënë mbë shtëpi; vjet dërgova dhe librin SHQIPËRIA qi ka qenë, e t. t. Sivjet u-zunë vëllai me të vëllane, ati me birin, dhe u-bënë armiq për punë të shqipes së dashurë.
Ah, kur, or Zot, Kombi shqipëtar do të njohë të mirën e vet, kur do të hedhë ferrat qi i kanë zënë sytë e më s' di se ngah vete. As shtjer sytë, o-Zot,e shtjer tmer të tmeruar mbi dradhëtorët tanë, e u-bendofshin !

Të lutem, or vëlla, të na dreqtosh më ndo një bej ndë Manastir qe të na mësonjë se si të bëjmë, se duam të vemë një mësonjëtor shqipëtar të mësonjë djelmtë; për këtë gjë jemi 50 veta që t' a paguajmë, po s' na lënë dradhëtorët.
Sivjet për inat (shqip.: për mëri) të tyre vumë një mësonjëtor Vllah të mësonjë rumanisht, i cili paguhet gjer tani nga Rumania, edhe grekomanët dërguanë te dhespoti i Follorinës që nuku është për të mësuar po është për fesat, edhe dhespoti dërgoj te kajmekami; kajmekami ia bëri barrë (turq.: havale) mydyrit të Neveskës, i cili erdhi ndë Negovan, edhe u tha se dha urdhër Dovleti 10 shtëpi venë një mësonjëtor mbë c' do gjuhë të duan, e ju pse [nuku] doni kur u vjen pa para; u tha edhe shumë të tjera. Kemi ca bejlerë në,Follorinë, na thonë se është jasak shqipia nga Mbreti (**); ca na thanë munt të vini mësonjëtor. Përandaj, të lutem në është që munt të vemë ndonë mësonjëtor shqip, të na dreqtosh mbë do një bej që të na mësonjë se si, edhe t' a kemi krah se munt të na drathëtojnë grekomanët. Të gjithë cunat i mësuan shkronjat shqip.
M.Z.

(*) I cilli zë pushoj, se Sulltani i dha një kockë kryeshkruesit t' a hajë, e kocka i mbeti në grykë të mjerit, e përandaj “Zën' i Shqipënisë” s' ka më kurrë për t' u-ndëgjuar. E mer vesh, atdhetar ?
(**) Këta bejlerë, me kokën që kanë, të gjithë hamaj do të bëhen n' arthtë Bullgari në Follorinë. P…..faqezinj, s' kini as, një pikë gjak e turp! F. B. K.

Vizitorë të trishtë në qiellin e Tiranës

2011-12-20T16:05:00.006-05:00

Dhjetor 2011. Katër palë sy të mpirë
vështrojnë pas ngricës se reve.
Jo nga shumë lart. Diçka më lart
se kokat tona shumëkëndëshe,
ku flenë e zgjohen mendje të tharta, të pabëra.

Fryn erë. Dimër në zemër. Kanë
kohë pafund të mendojnë. Shtëpia,
trupi i ngrohte i gruas, gërvima e portës,
gishtërinjtë e hollë të fëmijëve që nuk e bëjnë
dot një përqafim.

Katër burra, që duart s’i poqën kurrë
Katër kulme që mbajnë çatinë
e një bote te vockël. S’mund t’i lëmë
të takohen. Vetmia e tyre është siguri
e frymëmarrjes sonë.
Nje koke krenare eshte pre rrufesh, por
gjithçka qe ata mbajne mend eshte toke
e zbardhur nen vetetimen e shkurter dhe terr.
nga cepat e syve,fshijnë ngadalë
cefla pengjesh si yje të fikur prej kohësh.

Nuk kthehen. Nuk duan të kthehen.
I shkurtër çasti i keqardhjes ditën që shkuan.
I gjatë sa nje mërzi fëmije.
Të lodhur, me barrën e pikëpyetjeve
si thase te rende qymyri
largohen me supet mbledhur
duke shpërfillur urimet tona
për një Vit Tjetër të Gëzuar.

Veriga të një arkëmorti të madh,
dheut ku lindëm e ku aq frikë
paskemi nje ditë të vdesim.

(majlinda bashllari)

Për një ungj të vetmuar

2011-11-21T11:53:00.006-05:00

Një fëmijë e di mirë se ç'ferr mund të jetë
një fëmijë tjetër. Në shtëpinë
që ti krejt papritur ia ktheve shpinën,
mendoja gjithë kohën nje tufë djajsh zemërakë,
të çngjyrosur e të vrazhdë si qilima lecke;
gërvishtës si rrëshqitje bukëpeshku
mbi qelq. Atëbotë të kam dashur pa të kuptuar.

Shko kundër gjakut e gjithë ç'merr në kthim
është mëshirë, pa mundësi përzgjedhjeje.
Si në kohë urie, hithra përzierë me hime
që veç sa trazojnë kujtimin e bukës së ngrohtë.

Vetmi deri në fund. Çdo shteg drejt tyre këputej.
Asnjë shenjë pendimi, lot a fjalë e dobët
që tradhton një brengë. Mbrrin një muzg
që çel arkën e vdekjes gdhendur
prej teje, në dru të ashpër.

Duart e tua të ngrira, kryqëzuar si lugë dhe pirun
mbi nje pjatë të zbrazur pas darke,
çlirojnë nje dritë të ftohtë.

Sikur ta dija: Në zemrën tënde
si në një fushë ku grahnin kuaj mërie,
gjithë kohën pat rënë dëborë.

(majlinda bashllari)

PASDITE TE HESHTURA

2011-11-02T13:21:00.002-04:00

Nga Majlinda Bashllari

Ç’mund te besh, ndersa je vetem ne shtepi dhe ato pak
thirrje qe merr jane nga agjente reklamash qe perpiqen
te shesin qe nga orendite shtepiake, paketa pushimesh,
siguracion jete e nganjehere edhe pse ti kembengul se
tashme je plakur e mezi vjen rrotull, prapeseprape
orvaten te te shesin seks? Ç’gje mbetet te mendosh
kur ne fund te udhetimit, nga te gjitha fytyrat,
fati ka ruajtur per ty ate me te lodhuren
apo dhe me keq, ate pa asnje te fshehte?

Asgje. Praktikisht asgje, dhe zonja H e di se e kaluara
i ka kyçur njehere e pergjithmone lajmet e mira.
Pra, pse te mërzitet? Veshtron oren mbi doren e holluar,
dhurate nga burri i vdekur, e vjeter sa martesa e tyre.
Atebote, koha pat qene nje dhome e kendshme pritjeje. Tani-
nje korridor i fjetur, ku kujtimet shkembehen
gjithe pertese.

Ora 3:00.
Picerron sytë. Sendet mjegullohen. Ja tek vjen
dhe i shoqi e ulet perbri. Me ne fund ajo
ia çmon urtesine. Pas nje debati te perjetshem,
eshte ai qe fitoi. Sepse tani ai eshte kudo dhe zonja H
mendohet dy here para se te beje dicka
te dyshimte. Nganjehere i duket se i shoqi mund te ish
edhe me i dobishem se kaq, me ndonje keshille ndoshta
p.sh. si te perballe fill e vetme heshtjet e thella
te pasditeve. Por ai flet pak, fare pak,
nese shenjat mund te quhen e folur,
dhe krejt si ne filmat pa ze ajo druan
se nuk u merr domethenien e sakte.

Megjithate eshte e qete, për sa kohe ai vazhdon te vije,
per sa kohe ia ndjen shkarazi prekjen e dorës,
ndonese i dhembin heret e humbura
kur mund te kishin shijuar ne paqe një pasdite te vertete
a thjesht, sic bejne qysh prej vdekjes së tij,
te veshtrojne fqinjin qe kalon cdo dite
para dritares. Dhe nuk jane te sigurt nese ajo levizje dore
e tjetrit eshte tungjatjeta a lamtumire,
ndersa ndjekin me sy si ecen mbeshtetur
mbi nje bastun lisi, me te cilin troket
ngadale e me kujdes asfaltin,
sikur trualli te ish i gjithe i minuar.

E vetmja gjë që dua të them, vegon pakapshëm - T. TRANSTROMER

2011-10-18T11:56:00.002-04:00

Anëtarët e Akademisë Suedeze janë vënë shpesh herë në shënjeshtër të kritikës për preferencat e tyre filoevropiane. Veçse këto të shtëna nuk arrijnë në veshët e atyre që përzgjedhin fituesit e Nobelit, të cilët edhe sivjet kurrorëzuan në fronin e letrave pikërisht një evropian…
Tomas Transtromer bëhet i teti evropian, fitues i Çmimit më të madh në letërsinë e përbotshme, në dhjetëvjeçarin e fundit, pas gjermanolindores Herta Miler (2009), frëngut Zhan-Mari Gustav Le Klezo (2008), britanikëve Doris Lesing (2007) dhe Harold Pinder (2005), polakes Elfride Jelinek (2004), hungarezit Imre Kertesh (2002) dhe shkrimtarit tjetër britanik V. S. Naipol (2001), me kombësi nga Trinidadi.
Ja si e përligj Akademia Suedeze: “I akordohet Çmimi, sepse, mes pasazheve të ngjeshura dhe të kthjellta poetike, na jep një përqasje të ripërtërirë dhe të freskët të realitetit”.
Përveç nderimit moral, Transtromeri do të vëjë në llogarinë e tij bankare 10,5 milionë korona suedeze, të barazvlershme me rreth 1,5 milionë dollarë.
Piter Eglund, sekretari i Akademisë Mbretërore, përshkroi në televizionin suedez çastet e prekëse, kur 80 vjeçari Transtromer u njoftua për nderin e madh: “ Ishte i jashtëzakonshëm. U ul të shlodhej dhe vuri muzikë. Pastaj u kthe dhe na tha: “Jam shumë mirë!”

***
Prej zezësirës së dimrit
shfaqet një drithmë
nga organe të fshehta. Është si të qëndrosh
poshtë zhegut të madh të verës,
me gumëzhimën e dhjetë mijë flatra insektesh
përsipër kokës.

(Prej vjershës “Mbizotëron qetësi mbi brazdën e valuar”)

Erdhi në jetë në Stokholm, më 1931. Studimet e mesme i kreu tek Södra Latin School të vendlindjes dhe u diplomua për psikologji në universitetin e kryeqytetit (1956), me studime pasuniversitare në histori, teologji dhe letërsi. Në vijim ushtroi profesionin e psikologut, nëpër qendrat e riedukimit për të mitur dhe të rinj.
Interesimi i tij për poezinë u shfaq qysh në Lice, bashkë me pasionin që kishte për muzikën, veçanërisht për pianon. Vëllimi i tij i parë poetik “17 poezi” qarkulloi më 1954, kur akoma studionte. Në përmbledhjet e tjera poetike që botoi, nga mesi i viteve’50-të, gjer aty nga fundi i dhjetëvjeçarit të ‘70-tës, u frymëzua nga udhëtimet në Ballkan, në Spanjë dhe Afrikë, si edhe u trajtoi tema të historisë së trazuar balltike, motive të cilat i paraqiti në një mënyrë krejt origjinale: si një kundërvënie poetike midis tokës dhe detit.
Midis vargjeve të Tomas Transtromer-it mpleksen ëmbël dhe natyrshëm kujtimet e fëmijërisë dhe adoleshencës, veçanërisht figura e gjyshit të tij, që ishte detar dhe, siç duket, e stigmatizoi atë vetë, por edhe poezinë që shkroi. Dashuria për pianon, e cila e shoqëroi gjatë tërë jetës, i fali poezisë së tij ritmet muzikore, harmoninë dhe ngjyrat e tingujve. Nga ana tjetër, profesioni i psikologut, që ushtroi në shumë vende të Suedisë, në qendrat e riedukimit të të rinjve, ai udhëtim intim nëpër udhët e vështira të shpirtit njerëzor, ia pasuroi poezinë me një frymë shpresëdhënëse, me optimizmin se jeta, ndonëse shpesh herë e ftohtë, si fjordet, e meritojnë diellin. Ky është edhe misioni sublim i poezisë së Transtromer-it.

***
“Pashë ëndërr sikur kisha vizatuar një tastiere pianoje,
mbi tryezën e kuzhinës.
Bëja muzikë me të, pa asnjë tingull.
Fqinjët u avitën të dëgjonin”.

1990-ta ishte një vit që stigmatizoi jetën e tij të mëtejshme. Pësoi hemoragji celebrale, që i shkaktoi një paralizë të pjesshme trupore, si edhe humbjen e të folurit. Ndërkaq, kjo nuk e pengoi të shkruajë (s’mund të bënte dhe ndryshe, gjersa frymëmerrte) dhe të botonte vëllimet e tij më të suksesshme.

“The Great Enigma”, më 2004, e cila u përkthye dy vjet më vonë në anglisht, pati sukses botëror. Akoma nuk kanë pushuar drithirambet për këtë libër.
Përmbledhja tjetër e kësaj kohe, “Gondola mortore”, i ka kaluar të 30.000 kopjet, nga dita e botimit (1996). Më shumë se gjysma e vjershave të këtij libri janë shkruajtur pas aventurës së tij me shëndetin. Në një shfaqje të tanishme në Londër, deklamonin poezi të tij, ndërsa vetë poeti - si muzikant amator që është - luante në piano melodira, me dorën e paparalizuar.
Njëra nga veprat e tij më të mëdhaja është “Windows and Stones” (1966), ku përshkruan udhëtimet e tij nëpër Evropë dhe kontinentin e zi, si edhe “Baltics” (1974), atlasi poetik i temave të tij të preferuara balltike.
Kritika ka theksuar se “sjell në fjordet suedeze diellin”. Dhe më tej: “Poezia e tij nuk merakoset shumë të japë përgjigje. Por hap shtigje plot dritë drejt botës, duke të ftuar drejt kërkimit dhe shpjegimit të mistikes”.

***
Shiko pemën e murrmë. Qielli ka pikuar
në tokë, mes indeve të tij -
veç një re e strukur mbeti, kur toka ndaloi të pijë.
Erëra të vjedhura përsillen tek rrjeta e rrënjëve
dhe shndërrohen në blerim. Çaste të shkurtëra lirie
çlirohen prej nesh,
depërtojnë rrufeshëm nëpër gjak të dejeve dhe vazhdojnë…

(Nga vjersha “Konstruktimi”)

Tomas Transtromer i ka përshkruar vjershat e veta si “vendtakime”, ku errësira dhe drita, bota e brendshme dhe mjedisi i jashtëm bashkohen, për të na dhënë kontaktin e çastit me botën, historinë, por edhe me vetë qenien tonë.
Udhëtimet surealiste të poetit në botën e brendshme të njeriut dhe lidhja e ngushtë që ruajti gjithmonë, sado udhëtoi nëpër botë, me veçanësinë e ambjentit suedez janë përkthyer në mbi 50 gjuhë.
Poezia e Tomas Transtromerit ka udhëtuar shumë më tepër se vetë krijuesi i saj. Herë pas here, Transtromeri është akuzuar, madje edhe prej kolegëve të tij, se nuk ndoqi traditën: nuk përfshiu tema politike në përmbledhjet poetike dhe romanet e veta. Veçse askush nuk ia mohoi risinë, që e bëri poetin më të madh bashkëkohor të Suedisë dhe mbase të të gjithë botës nordike: vepra e tij përmban dhe zhvillon më tej modernizmin dhe gjuhën ekspresioniste dhe superrealiste të poezisë së shek. 20-të. Ikonet e tij të thjeshta, në pamje të parë, nga jeta e përditshme dhe natyra e gjallë, përmbajnë në vetvete diçka shumë më të thellë, zbulojnë një kënd mistik ndjesish, që rregullojnë tik-takun e trurit njerëzor.

***
“Në mes të jetës ndodh që vdekja vjen dhe i merr masat njeriut.
Vizita harrohet dhe jeta vazhdon.
Por kostumi është qepur, qetësisht…”.

Të kthehemi tek fillimi. Njoftimi i Akademisë Suedeze mbushi me krenari dhe entusiazëm patriotët e poetit. E fundmja herë që Suedia fitoi Nobelin e letrave (gjashtë herë ka ndodhur kjo në të shkuarën - fakt që të kujton proverbin tonë: “Po s’pe shtëpinë tënde, bie dhe të mbulon”) ishte më 1974-ën, kur e ndanë midis tyre Eivid Xhonson dhe Hari Martinson. Më 1909, autorja e librit “Udhëtimi fantastik i Nils Holgerson”, Selma Lagerlev, u bë i pari shkrimtar suedez, që u nderua me Nobelin.
Në periudhën “e ftohtë” para dhënies së Nobelit të sivjetshëm, siç ndodh gjithmonë, bënë rrethin e botës “lajmet më të mundshme” për të kurorëzuarin e radhës. Kandidatët më të afërm për Nobelin 2011 të letrave u konsideruan siriano-libanezi Adonis, si edhe “surpriza” e vitit, këngëtari amerikan i muzikës rrok, njëkohësisht dhe poet, Bob Dilan. Mandej të tjerë, të gjithë të famshëm, siç ishte japonezi Haruki Murakami, me fatin e Kadaresë sonë… Ah, meqë ra fjala, mungonte këtë vit kandidatura “gjithmonë prezente” e Ismail Kadaresë. Sajtet dhe burrimet e tjera internetike shqiptare, të lodhura tashmë me “kandidaturën e përhershme kombëtare”, shpikën kandidatin e ri: poetin disident shkodran Ndoc Rroku. Siriali vazhdon…

Çmimet që ka fituar

TOMAS TRANSTROMER:
Çmimi i Poezisë “Bonnier”
Çmimi Ndërkombëtar për Letërsinë “Neustdadt”
Çmimi “Oevralids”
Çmimi “Petrarca-Preis” (Gjermani)
Çmimi “Kurora e Artë e Mbrëmjeve Poetike të Strugës”
Çmimi Suedez i Forumit Ndërkombëtar për Poezinë
Çmimi i veçantë “Lifetime”, prej koordinatorëve të “Griffin Trust for Excellence in Poetry” (2007)
Çmimi NOBEL i Letërsisë, 2011

Poetët që më frymëzuan…

“Ekzistuan nëpër vite shumë poetë, që më frymëzuan. Ndikohet krijuesi, sidomos kur është i ri. Në gjimnaz, mbaj mend, ishim një ekip, që interesohej për letërsinë dhe mjaft prej nesh, në të ardhmen, u bëmë shkrimtarë. Inkurajonim njeri-tjetrin të lexojë, por edhe të shkruajë poezi. Ç’lexonim atëhere? Surealistë francezë, Eliotin, Uollt Uitmanin dhe të tjerë. Në vitet 50-të, miku ynë grek, Mihalis Fioretos, na prezantoi poetët e mëdhenj grekë, Elitin dhe Ricosin. Mbaj mend se i përkthyem dhe i botuam në një periodik. Mandej, Celan dhe Rilke ishin gjithmonë shumë të rëndësishëm për mua. Kur shkruaj ndjehem si një instrument, herë i lumtur e herë i dëshpëruar. Poezia vjen e më gjen dhe ngul këmbë që të lindë nëpërmjet meje. Po, me të vërtetë, kështu ndjehem. Dhe realizimi i kësaj veprimtarie zgjat shumë kohë. Pra, nuk kemi të bëjmë me një “dëshirë të çastit”. Një mikja ime e mirë, kur ishim të rinj, më kishte thënë se vjershat e mia ishin vërtetë të bukura, por nuk ishin “të vërteta”. Me këtë nënkuptonte, se ato nuk kishin sinqeritetin që ka, për shembull, një kalendar. Për mua, është e vërtetë, ajo çka mbetet kur çasti ka kaluar - vazhdimi, ikona e përgjithshme, bashkësia e të kundërtave”. TOMAS TRANSTROMER

(Shkëputur nga intervista tek “ELEFTEROTIPIA” e Athinës,
14.10.2005)

Poezi

TOMAS TRANSTROMER

Ekspres

Kafeja e zezë në trotuar,
me karriget dhe tryezat e përndritura si fluturza.
Të robëruarat dhe të dobishmet pikëza,
mbushur me të njëjtën forcë, që ka një “Po” dhe “Jo”.
Del nga kafetë e errësuara
dhe kundron diellin sypaepur krejt.
Në dritë të ditës, dobia e shkëlqyer e të zezës,
tek zymtësia e një klienti derdhur shpejt.
Ngjan me pikëzat e të zezës më të thellë,
që nganjëherë mbyllen në shpirt
dhe na japin shtytjen e dobishme: Shko!
Kujtim për të hapur sytë.

Imzot!

Disa herë Jeta më përplaset në sy mes errësirës.
Është një ndjenjë, sikur derdhet turma nëpër rrugët
e qorrta dhe të kujdesit, në udhë e sipër, për një thagmë,
ndërsa i padukshëm jam dhe shtatëngritur.

Ndërkohë që djali bie i dërmuar të prehet,
duke ia dëgjuar zemrës së vet çapërëndat.
Larg, tepër larg, gjersa të shkyçen rrezet
e agut, dhe e errëta portë të hapet.

Nuk jam zbrazësi, jam hapësirë
Kapërcimi i mureve është i mundimshëm, të sëmur,
por është i nevojshëm.
Bota është një. Muret ama…
Dhe muri është pjesë e vetvetes -
e di, s’e di, kështu është për të gjithë,
përveç fëmijëve të vegjël. Për ata nuk ka mure.
Qielli i kthjellët është hepuar mbi mur.
Ngjan me një urim në boshllëk
dhe boshllëku kthen fytyrën drejt nesh
duke përshpëritur:
“Nuk jam zbrazësi, jam hapësirë!”

Shqipëroi: Grigor Jovani

Nën trysni

Motra e fuqishme nga qielli i kaltër.
Jetojmë në nji vend ndërtimi, ku çdo gja dridhet,
ku thellsitë e oqeanit paprit hapen.
… Nji gumzhim n’guaskat e detit dhe nëpër telefona.
Mundesh me pa mrekulli, n’se hjedh shikimin përnjiherit n’nji anë.
Fushat e denduna me grun shkojn s’bashkut në nji lum t’verdhë.
Hijet e papërmbajtshme n’kokën teme duen me shku atje,
duen me u zvarrit n’grun e me u kthy n’diçka t’art.
Ma në fund Nata. N’misnat shkoj n’shtrat.
Errsina u shpall prej anijes.
N’uj’ je krejt i vetëm.
Trupi i errët i shoqnisë ecën përpara.

Çifti

… ata i fikin dritën dhe llampa e bardh kuqlon
nji moment dhe u tret si nji tablet
në nji got t’territ. Mandej nji kryengritje.
Muret e hotelit qëlluen përpjetë drejt errsinës s’parajsës.
Lvizjet e tyne u zbutën, dhe ata flejn.
Por mendimet e tyne sekrete nisin takimet
n’faqen e njom t’pikturës së nji nxansi.
Asht terr dhe heshtje. Megjithatë, qyteti asht ma afër
kët mbramje. Me pixheret e tyne t’hapuna. Shpiat kan’ ardh
nji turm njerzish me ftyrë t’hutueme.

Përktheu: Armend Hysenaj

Përgatiti: Grigor Jovani
Athinë, tetor 2011

Meditim per nje debat te mprehte

2011-10-02T00:56:00.005-04:00

Nga Prof. Aleko Minga

(Leksion i mbajtur ne Fakultetin e Shkencave të
Natyrës, UT, më 10 qershor 2006)

Në fund të viteve ‘50 u botua në Angli eseja “Dy kulturat” e shkruar nga Charles Percy Snow. Ajo prekte çështjen e mprehtë të çarjes së madhe midis dy përbërësve të kulturës njerëzore, shkencave matematiko-natyrore e teknike në njërën anë dhe artit, letërsisë e kulturës humanitare në anën tjetër. çarja, e shndërruar tanimë në një hon të frikshëm, sipas autorit, i kishte shkëputur e shkatërruar kanalet e komunikimit midis tyre. Ato rrinin të largëta e si pole të kundërta, aq sa mund të flitej për dy kultura gati-gati të alergjizuara njëra ndaj tjetrës. Buzëqeshjet e ftohta të mirësjelljes që shkëmbenin më parë, sipas Snowt, ishin flakur tej për t’ua lënë vendin ngërdhjeshjeve hakërruese.

Dalja në dritë e esesë shkaktoi një reagim të menjëhershëm në mjediset intelektuale. Ndoshta për këtë ndikuan dy faktorë. Së pari, personaliteti i autorit ishte i veçantë. Charles Snow ishte i njohur në qarqet shkencore si fizikan me reputacion. I formuar në kudhrën universitare të Kembrixhit të famshëm, ai pati një karrierë të shpejtë e të shkëlqyer. Doktor shkencash në moshën 25-vjeçare, Charles Snow u bë i lakmuar nga institucionet më në zë të kohës për hir të talentit dhe forcës së logjikës të shprehur në studimet e tij. Kishte punuar në laboratorët kërkimore më të mira të Anglisë dhe pat qenë nxënës i Radherfordit (Rutherford) të madh. Gjatë kohës së Luftës së Dytë Botërore kishte një post shumë të lartë dhe me përgjegjësi në Ministrinë e Luftës. Por Charles Snow njihej ca më shumë si shkrimtar. Penës së tij i përkasin disa romane interesante, të përkthyera në disa gjuhë. Një ndër ta (“Vdekja në anije”) është përkthyer edhe në shqip. Rrethana e dytë ishte stili intrigues i paraqitjes së ideve në ese. Fjalitë e mprehta si tehu i bisturisë çanin drejt e në zemër të problemeve. Atyre u jepte peshë materiali i madh i një anketimi tepër të gjerë. Ishin pyetur rreth 40 mijë shkencëtarë (pak më shumë se një e katërta e punonjësve shkencorë të Anglisë) dhe gati 80 mijë inxhinierë. Përgjigjet ishin shokuese. Sa për ilustrim, në qarqet shkencore e teknike mbizotëronte mendimi se artistët e shkrimtarët, për të cilët qenë të huaja shumë procedura “bashkëkohore” intelektuale, ishin margjinalizuar në një geto krijuesish që, në thelb, meritonte etiketën “antiintelektuale”. Eseja cekte një nerv të zhveshur, prandaj debati që shkaktoi nuk u shua aspak si flakë kashte, siç ndodh rëndom në kohën tone të tejmbushur me ngjarje nga më sensacionalet. Polemikat, sa dukej që platiteshin dikund, shpërthenin po aq virulente në një vatër tjetër. Mjaft interesante ishte përplasja e mendimeve në debatin me etiketën emblematike “Fiziki i liriki” (fizikanë dhe lirikë) që tërhoqi shumë emra të njohur të elitës intelektuale, por edhe pjesëmarrës të tjerë në vitet ‘60 dhe e rriti së tepërmi tirazhin e “Literaturnaja gazeta”-s për kohën e gjatë që vazhdoi. Pa e rënduar më tej kronikën e pasur të diskutimeve të kësaj natyre, po përmend një artikull të kohëve të fundit me titull “Matematika dhe poezia, sa i thellë është hendeku midis tyre?" botuar në Amerikë që shërbeu si shkëndijë për t’i dhënë debatit tanimë “të vjetër” një flakërim të ri.

Me aq sa kam mundur, e kam ndjekur çështjen e “dy kulturave”. I prirur më fort me zemër për ta perceptuar “ndarjen” si një përjetim të dhimbshëm, kam qenë dhe jam në anën e atyre që e shohin kulturën si një tërësi të aspekteve të saj të larmishme e të diferencuara. Dhe pikërisht në rrugën e përjetimit emocional, jam përpjekur të qëmtoj edhe argumente me karakter logjik, disa nga të cilat dëshiroj t’i ndaj me këtë auditor të nderuar. Ndonjëherë edhe një mbresë merr vlerën e një argumenti. Duke lexuar shkrimet e shumta të “palës” së shkencëtarëve, në polemikën e përmendur të binin në sy dy mënyra të ndryshme të parashtruari: njëra me një stil të prerë, protokollar, logjik por paksa të ftohtë, me fakte të përzgjedhura në koherencë me qëndrimin e mbajtur, ndërsa tjetra, duke e ruajtur disi më të fshehur logjikën e brendshme, e përcillte mendimin nën një shoqërim më emocional dhe përdorte edhe mjete të huajtura nga fushat e kulturës jashtë specialitetit të autorit. Pa mëdyshje, pavarësisht nga qëndrimi që mbronin, autorët që shkruanin në mënyrën e dytë ishin më mbresëlënës. Nuk ishte fakt pa domethënie vlera e një “kulture të integruar” qoftë edhe në caqet e një shkrimi të shkurtër. Natyrisht, një “argument” i tillë duket dhe është tepër semplist. Por përpara se të parashtrojmë argumente të tjera , më me peshë, le të përpiqemi të bëjmë një ekskursion të shkurtër historik për të parë marrëdhëniet ndërmjet dy pjesëve të mëdha të kulturës njerëzore në disa momente të rëndësishme.

***

Një përpjekje e parë në rrafshin teorik e të përgjithshëm për të gjetur një bazë të unitetit të kulturës është ideja e pitagorianëve, sipas së cilës bota do të ishte një kaos e një shumësi kundërtish sikur ato të mos ishin bashkuar të gjitha në kozmosin në një harmoni që është hyjnore dhe qëndron në raporte të caktuara numerike. Këto raporte janë të përjetshme, ndërsa çdo gjë tjetër zhduket. Pitagorianët ngulmonin që intelekti duhej të vihej në kërkim të këtyre raporteve në të gjitha shfaqjet e veprimtarisë njerëzore. Deviza e pitagorianëve “gjithçka është numër” do ta bënte numrin bazë të unitetit të kulturës. Natyrisht kulti i numrave nuk ishte thjesht një mendjeshkrepje e rastësishme. Në kërkimet e tyre konkrete pitagorianëve u kishte bërë përshtypje të thellë që dukuri cilësisht krejt të ndryshme kishin veti matematike të njëjta. Atëherë kjo i shtyu të mendonin se numri duhej të ishte jo vetëm një fillesë e sigurt e qëndrueshme, por edhe një kusht për të kuptuar qartë dukuritë, sepse thelbi i këtyre të fundit shprehej në raporte numerike. U takon pitagorianëve zbulimi i raporteve numerike në themel të akordeve harmonike në muzikë, ndërtimi i shkallës muzikore, etj. Falë pitagorianëve muzika u bë pjesë thelbësore e matematikës, e cila veç saj përfshinte aritmetikën, gjeometrinë dhe astronominë dhe kjo katërshe ose quadriviumi i famshëm ishte e domosdoshme të përvetësohej nga çdo njeri i kulturuar. Nuk do të ndalem në të tjera raporte numerike, respektimi i të cilave u bë një normë e pranuar në ndërtime arkitektonike për të arritur që ato të ishin me një bukuri e hijeshi të pashoqe, por më vjen mirë të përmend se në Partenon u përdorën edhe raporte tepër të holla ndërmjet pjesëve të strukturës arkitekturore për të korrigjuar edhe iluzione optike karakteristike për shikimin njerëzor. Raporte të kësaj natyre të pjesëve të trupit njerëzor kishin parasysh edhe skulptorët në realizimin e veprave të papërsëritshme që nxorën duarsh. Madje, praktika bashkëkohore në konkurset e bukurisë për t’i dhënë çmimin vajzës masat e së cilës i afrohen më shumë një standardi të caktuar është vazhdim i interesit grek për një figurë ideale. Aristoteli shpreh një ide interesante që po e jap disi të perifrazuar: qëllimi i natyrës dhe ligjet e saj të rrënjosura thellë priren në aspektet e larmishme në të cilat shfaqen drejt një forme a një tjetre të së bukurës. Prandaj grekët nuk ngurronin t’i konsideronin pa mëdyshje aritmetikën, gjeometrinë dhe astronominë muzikë të shpirtit dhe art të mendjes. Por njëherësh edhe arti grek është çmuar si art i intelektuales, sepse është vepër jo vetëm e artistëve me shije të hollë, por edhe me mendje të kthjellët e të qartë.

Edhe shkenca dhe arti grek janë pjellë e të njëjtit qytetërim. Në veprat greke, qofshin shkencore a artistike, pasqyrohet fakti që ato e shohin gjithësinë sub specie aeternitas (në prizmin e me bukurinë e përjetësisë). Atyre u intereson universalja dhe e përjetshmja dhe jo individualja dhe vegimtarja. Janë vetitë e rrethit ideal ato që paraqesin interes dhe jo natyra efemere, fjala vjen, e rrathëve që formohen në sipërfaqen e një pellgu kur hedhim një gur. Po kështu, arti grek i periudhës klasike rreket të evokojë dhe të përshkruajë jo cilësitë e njerëzve të veçantë, por të njeriut në përgjithësi. E përsosura është nga natyra e saj e vërtetë e përjetshme, prandaj vetëm gjendja e përsosur ia vlente të soditej. Në këtë vështrim e bukura është sa përvojë emocionale, po aq edhe intelektuale.

Vihen re ndikime interesante të kulturës shkencore në kulturën letraro-artistike. Kështu, dihet që gjeometria euklidiane është statike. Në të nuk hetohen vetitë e figurave të ndryshueshme. Atmosfera tepër e qetë e tempujve grekë e pasqyron këtë. Mendja dhe shpirti aty janë në paqe. Edhe në skulpturën greke figurat janë statike, të përmbajtura, psikologjikisht të qeta.” Hedhësi i diskut” i Mironit, që është duke bërë një sforcim fizik të jashtëzakonshëm, është i qetë dhe i patrazuar, “si të ishte një anglez duke pirë çajin”, siç thotë Morris Klajni (Kline). Edhe karakteri statik i dramës greke është vënë në dukje. Në të ka pak ose aspak veprim. Qysh në fillim të dramës na paraqitet një njoftim i plotë i ndodhive të mëparshme që shtrojnë një problem apo gjendje të vështirë e të papëlqyer për personazhet e përfshira dhe vetë drama ka të bëjë me beteja mendore dhe bëma të vogla që ndodhin në kuadrin e një përfundimi thuajse të parashikuar. I lidhur me karakterin statik të dramës greke është edhe një tipar tjetër që gjendet edhe në gjeometrinë euklidiane. Tragjeditë greke e vënë theksin te mekanizmi i fatit ose i domosdoshmërisë. Personazhet në një dramë duket se nuk kanë vullnetin ose fuqinë për të marrë vendime, por drejtohen nga forca të fshehta, të mistershme. Kështu, Edipi shtyhet në mënyrë të pamëshirshme drejt incestit dhe atvrasjes. Veprimi i fatit lidhej me shtrëngimin e qenësishëm të përdorimit të arsyetimit deduktiv, i cili nuk e lë të lirë matematikanin të zgjedhë përfundimet që mund të nxjerrë prej premisave, por e detyron të pranojë pasojat e domosdoshme.

Një pikë kulmore dhe shumë të frytshme në gërshetimin e artit e kulturës humaniste dhe shkencës e teknikës shënon Rilindja evropiane. Stili i ri, i përpunuar nga arkitektura dhe artet figurative kërkoi ripërtëritjen e teknikës së vizatimit, dizenjos dhe kjo ishte një arsye që artistë të shquar e ndjenë nevojën e matematikës dhe tërhoqën vëmendjen ndaj saj. Artisti i Rilindjes iu kthye matematikës jo vetëm sepse kërkonte të riprodhonte natyrën, por edhe sepse ishte i ndikuar nga filozofia e rigjallëruar greke. Ai u mëkua me doktrinën sipas së cilës matematika është thelbi i botës reale dhe se gjithësia është e rregullt dhe e shpjegueshme racionalisht nëpërmjet gjeometrisë.

Artisti besonte se për të depërtuar në domethënien e fshehur, pra në realitetin e temës që rrekej të shpaloste në pëlhurë, duhej ta sillte atë në përmbajtjen e saj matematike. Një dëshmi shumë interesante e orvatjes së artistit për të zbuluar thelbin matematik të subjektit gjendet në një nga studimet e Leonardo da Vinçit për përpjesëtimet. Në të ai përpiqet të pajtojë strukturën e njeriut ideal me figurat ideale, katrorin dhe rrethin.

Kur aty nga fundi i shekullit të 13-të piktorët u bënë të vetëdijshëm se piktura mesjetare ishte e pajetë dhe joreale u përpoqën ta modifikonin atë. Ndryshimi i pritur dhe kthesa e vërtetë do të vinte vetëm atëherë kur u kuptua se problemi i perspektivës duhej shqyrtuar shkencërisht dhe se çelësi i trajtimit të saj ishte gjeometria. I pari nga një plejadë e shquar artistësh që filluan të eksploronin natyrën me teknika karakteristike për artin e tyre, por që kishin saktësisht frymën dhe qëndrimin e zbuluesve që po atë kohë hodhën themelet e shkencës moderne, ishte arkitekti i madh i epokës, Bruneleski (Brunelleschi), pionieri i përpunimit te sistemit te perspektivës. Arti aspironte të këqyrej si formë e dijes dhe si shkencë, ndërsa pritej e shpresohej që gjeometria të vinte mbi të një vulë respektueshmërie. Në studimin “Della Pittura” (1435) te Leon Batista Albertit, një nga mendjet më universale që nxori kultura humaniste, ai theksonte se kërkesa e parë që duhet të përmbushë piktori është të njohë gjeometrinë. Artet mësohen me arsye dhe me metodë, ndërsa zotërohen përmes praktikës. Edhe Leonardo da Vinçi i përbuzte ata që mendonin se mund ta shpërfillnin teorinë dhe të prodhonin art thjesht nëpërmjet praktikës. “Piktura është shkencë,- thoshte ai prandaj ushtrimi i saj duhet gjithmonë të bazohet mbi një teori të shëndoshë” Piero dela Françeska (della Francesca), që mund të konsiderohet teoricieni i perspektivës së re, në traktatin e tij “De Prospettiva pingendi”, jo vetëm e pasuroi ndjeshëm ndihmesën e Albertit, por shqyrtoi çështje të ndryshme të kësaj dege të gjeometrisë me një gjerësi e thellësi për t’u patur zili, prandaj me të drejtë çmohej edhe si një matematikanët më të mirë të shekullit të 15-të. Piktor me intelekt te mprehtë, dela Françeska i planifikonte matematikisht te gjitha veprat e tij deri në detajin më të vogël. Vendosja e çdo figure llogaritej të ishte korrekte në raport me figurat e tjera dhe me organizimin e pikturës në tërësi. Albreht Dyreri (Albrecht DÃ¼rer), një nga piktorët më të mëdhenj gjermanë të kohës, shkroi edhe një vepër për gjeometrinë me qëllim që t’ua bënte të njohur artistëve këtë disiplinë. Të gjithë autorët që përmenda më sipër përvijojnë pa mëdyshje se detyrë e perspektivës është përcaktimi i rregullave teknike për të ndërtuar një vizatim të përpiktë kur jepen objekti dhe pozicioni i syrit.

Një shembulli shkëlqyer i perspektivës së përsosur është “Darka e fundit” e Leonardos. Ajo është vizatuar për të dhënë saktësisht përshtypjen që do t’i bënte syrit në jetën reale. Shikuesi e ndjen sikur është në dhomë. Vijat që largohen në muret, dyshemenë dhe tavanin jo vetëm e japin thellësinë qartësisht, por konvergjojnë në një pikë të zgjedhur me qëllim që të jetë në kryet e Krishtit në mënyrë që vëmendja të përqendrohet tek ai. Figura e Krishtit formon një trekëndësh barabrinjës; ky element i vizatimit synonte të shprehte drejtpeshimin e ndjenjës, arsyes dhe trupit. Po kështu, “Shkolla e Athinës”e Rafaelit (Raffaello) është një vendosje e denjë arkitekturore në të cilën renditja e harmonishme, mjeshtëria e perspektivës, saktësia e përpjesëtimeve mishërojnë përsosurinë ideale të standardeve të vendosura.

Të gjithë piktorët rilindës e njihnin mirë gjeometrinë klasike. Por nevoja i shtyu ata të shkonin përtej saj, të futeshin në një fushë hulumtimesh specifike, që sot i takon gjeometrisë deskriptive. Natyrisht, ata s’mund të arrinin deri në vizionin sistematik të kësaj disipline (që do ta përpunonte Gaspar Monzhi (Gaspard Monge) në fund të shekullit të 18-të), por i rrokën intuitivisht disa koncepte themelore të saj dhe disa metoda karakteristike, të cilat i përdorën me mjaft zotësi. Tablotë që vizatuan apo veprat arkitektonike që projektuan kënaqnin plotësisht shijen e re të epokës. Pasioni i tyre për pastërtinë gjeometrike, të mishëruar në saktësinë e përpjesëtimeve dhe në ekulibrin e harmonishëm të pjesëve brenda së tërës, ishte një dëshmi e qartë se konceptimi artistik dhe konceptimi shkencor mund të ndërthureshin përsosmërisht njëri me tjetrin pa kurrfarë traume. Kjo ndërthurje ka qenë tharm nxitës në kulturën e viteve pesëqind. Ajo pati edhe një pasojë tjetër. Humanistët në fillim kishin një fare alergjie ndaj rreptësisë gjeometrike, të shenjtëruar e të ngrirë në kanunet e saj. Piktura dhe arkitektura e re ia dolën mbanë të krijonin te humanistët një predispozicion të ri shpirtëror ndaj matematikës, sepse e shihnin dhe nuk mund të mos e çmonin ndihmesën thelbësore që sillte ajo në vetë krijimtarinë artistike.

Ka këtu një element të ri mjaft interesant. Matematika po e zbulonte më mirë vlerën e vet në një rrafsh tjetër, do të thoshim më njerëzor. Në qoftë se deri atëherë mendimi filozofik e shihte matematikën si shprehje të harmonisë hyjnore të gjithësisë, tanimë po bëhej e qartë se ajo nuk ishte vetëm e tillë, por edhe një mjet, një instrument i domosdoshëm në duart e njeriut për të ideuar e për të realizuar ndërtimet më të bukura për të cilat ishte i aftë. Nga ana tjetër, kjo pikëpamje e fundit nuk qe hap i vogël drejt njësimit më të thellë e më konkret të aspekteve të ndryshme të kulturës.

Do të doja të përmendja se artistët nuk i mbetën borxhlinj matematikës. Krijimi më origjinal matematik i shekullit të 17-të u frymëzua nga arti i pikturimit. Gjatë zhvillimit të sistemit të perspektivës piktorët futën ide të reja gjeometrike dhe shtruan për zgjidhje disa çështje duke përvijuar kështu një problematikë origjinale. Ajo u bë shkas për të lëvruar një drejtim të ri kërkimesh. Kështu u krijua gjeometria projektive. “Shkenca e lindur prej artit”, siç e karakterizojnë me një eufemizëm të qëlluar, është një nga degët më të bukura të matematikës. Ajo sikur ka trashëguar prej artit një bukuri të tillë që nuk është teprim ta quajmë sublime.

Në rrjedhën e shekujve, kur është hipetrofizuar dhe absolutizuar një komponente e veçantë, ndikimi i saj ka shkuar në kahe të kundërt me prirjen e natyrshme të një zhvillimi të harmonishëm të të gjitha aspekteve të kulturës njerëzore. Kështu ka ndodhur në erën njutoniane pas atij triumfi të mendimit shkencor, kur u bë një kapërcim epokal nga karakteri përshkrues i dijeve, nga pasqyrimi i lëvizjes mekanike në studimin e thelluar të vetë procesit të saj. E krahasuar me fushat e tjera të dijes mekanika, falë përdorimit të matematikës, dukej shumë më e përkryer qoftë nga struktura e vet logjike e forca argumentuese, qoftë nga aftësia për shpjegimin racional të dukurive të sferës së saj dhe nga saktësia e parashikimeve, qoftë nga siguria e vërtetësisë praktike të parimeve e të ligjeve që vinte nëpërmjet zbatimeve të saj të shumta në teknikën e kohës. Suksesi marramendës i shndërroi veprat matematike dhe shkencore në një model që duhet ta shkërbenin të gjithë. Figurat më të mëdha letrare të shekujve të 17-të e 18-të nuk ngurronin të pohonin se shkrimet e tyre ishin larg nivelit të punimeve shkencore dhe se proza e poezia mund të përmirësoheshin duke i ndjekur këta shembuj të mirë.

U fillua me përpjekjet për standardizimin e gjuhës. Duke imituar atematikën, në ligjërimin e zakonshëm filluan të përdoreshin me tepri konceptet bstrakte. Gjuha filloi të zhvishej nga fjalët konkrete, plot ngjyrë, të bukura, tërë lëng. Sipas reformatorëve gjuha ideale duhet t’i ngjiste algjebrës; idetë duhet të paraqiteshin me simbole ashtu si numrat paraqiten me shkronja. Metaforat çorientuese dhe mashtruese duheshin eliminuar. Idetë duheshin shoqëruar me numrin më të vogël të mundshëm të marrëdhënieve sintaksore. Këtë situatë e ka satirizuar me mjeshtëri Xhonatan Suifti (Jonathan Swift) në veprën e tij.

Reforma e gjuhës në vetvete ishte vetëm një ndikim i vogël matematik ndaj letërsisë. Pati ndryshime vërtet rrënjësore në stilin e prozës e të poezisë. Shumë shkrimtarë besonin se suksesi që kishte matematika i detyrohej tërësisht stilit të saj të zhveshur, pa lajle-lule, të patëmetë, prandaj synonin të përdornin mënyra të sakta të shprehuri, fjali të prera me kuptime të qarta, të riktheheshin në pastërtinë dhe shkurtësinë burimore, synime që në një dokument të Shoqatës Mbretërore kodifikoheshin shkurt me fjalët: “Të sillej gjithçka mundësisht sa më afër thjeshtësisë matematike”. Kështu, u flakën tej fluturimet e hovshme të imagjinatës, u braktisën shprehjet e fuqishme me ngarkesë emocionale, iu prenë flatrat ngazëllimit poetik, u ftoh entuziazmi, u hoq dorë nga frazat kumbuese dhe sugjestionuese. Detyra e shkrimtarit, thoshte Poup (Pope), është:

Drejtim t’i japë muzës, revanin mos i a nxitë

Për vrullin fre të jetë, jo shpor për arratitë.

Shkrimtarët duhej t’i komunikonin faktet me një stil që të pajtohej me standardet e larta të mendimit logjik. Proza u bë e përkorë, lakonike, e saktë dhe epigramatike. Braktisja e emocioneve dhe e pasioneve të forta që frymëzojnë poezinë e madhe s’kishte si të mos e përthante lirikën. Por edhe tragjeditë u bënë viktima tragjike të atmosferës së re letrare, të sundimit autoritar të gjykimit të shëndoshë. Sinteza e mendimit dhe e ndjenjës u shkërmoq fatalisht. Arti u mbyt derisa u arrit të konsiderohej thjesht si një zbavitje e vogël. Madje ai përpiqej të justifikonte ekzistencën e tij duke u bërë më i dobishëm. Disa poetë mendonin se funksioni i poezisë duhet të jetë didakticizmi, arsyetimi dhe argumentimi i rimuar. Keqardhjen ndaj kësaj gjendjeje, kur, siç thoshte Sheli (Shelley), “njeriu pasi skllavëroi elementet mbeti vetë një skllav i mjerë”, e pat shprehur kështu poeti Uordsuorth (Wordsworth):

Njeriu frerët mban,

Drejton tani aty ku dridhej nga dobësia mpirë;

Me hapa prej gjiganti përpara shkenca çan;

Por a jemi më të dashur, u bëmë më shpirtmirë?

Letërsia nuk ishte arti i vetëm që u ndikua fort nga fryma matematike e epokës njutoniane. Piktura, arkitektura, kopshtaria, madje edhe dizajni i mobiljeve u bënë subjekt i konvencioneve të rrepta dhe i standardeve të vendosura. Në pikturë kërkohej besnikëri ndaj objektit të pikturuar, nënshtrim të gjithçkaje, madje edhe të ngjyrës, ndaj idesë, flijim të detajeve ndaj planit të përgjithshëm e tepër strikt. Piktorit i kërkohej t’i drejtohej mendjes e jo syrit. Në arkitekturë dhe në artet minore, rendi, balancimi, simetria, përputhja e rreptë me format e thjeshta e të mirënjohura gjeometrike sundonin kudo.

Akademitë e artit, të formuara sipas modelit te akademive të suksesshme të shkencave, dekretonin kritere të artit dhe ushtronin ndikim, por edhe trysni të madhe, në vendosjen e modës artistike dhe në sigurimin e përputhjes me të. Arti katandisej në një sistem rregullash dhe bukuria skematizohej tejet e varfëruar e mjerane në një varg formulash karakterizuese. Parashtroheshin receta për arritjen e bukurisë e bëheshin analiza për të hetuar natyrën e sublimes. Me këto “dije”, veprat e bukura do të krijoheshin sipas dëshirës, mjaft që të respektoheshin rregullat e artit të zbuluara kësisoj. Për fat të mirë arti i madh nuk është bërë e nuk do të bëhet kurrë prodhim në seri.

Reagimi e revolta, e vetëdijshme dhe e pavetëdijshme kundër veprimeve racionaliste u fuqizuan dhe i vunë gjërat në vend. Emocionet e ndrydhura për një shekull i këputën vargonjtë dhe ngritën krye kundër zotërimit të gjithëpushtetshëm të matematikës dhe të shkencës. Poetët ripohuan rëndësinë e ndjenjave, e përjetimeve, të vetëdijës njerëzore. Natyra, thoshin ata, duhet jetuar e nuk duhet rrokur nëpërmjet raporteve të ftohta matematike, duhet gëzuar drejtpërdrejt pa e dhunuar me orgji racionaliste. Emocionet u ringjallën, miti dhe simboli u rivitalizuan. Imagjinata e shpërfillur u vu mbi arsyen, madje disa e shpallën formën më të lartë të arsyes, sepse ajo na ofron të vërteta historike. Poezia rimori misionin fisnikërues dhe shpirti i poetit i ktheu jetën botës së pashpirt. Duke mos e zgjatur më tej me elemente të karakterit historik le të vëmë në dukje edhe diçka. Arritje të mëdha të mirëfillta shkencore kanë pasur pasoja në të mirë të kulturës artistike.

Po marr vetëm dy syresh. Në shekullin e 19-të një varg i gjatë hulumtimesh matematike kulmoi me veprën madhore të Furiese (Joseph Fourier), i cili tregoi se të gjithë tingujt, vokalë e instrumentalë, të thjeshtë a kompleksë, janë të përshkrueshëm tërësisht me mjetet e matematikës. Formulimit matematik nuk i shpëtonte bukuria e pazakontë e asnjë fraze muzikore. Më 1807 Furie paraqiti në Akademinë Franceze të Shkencave një teoremë me rëndësi të pashoqe. Teorema thoshte që formula që paraqit çdo tingull muzikor është një shumë termash të trajtës a sinbx. Cdo term i tillë paraqet një tingull të thjeshtë, të themi tingullin e një diapazoni me frekuencë e amplitudë të vetën. Pra, me fjalë të tjera, çdo tingull muzikor sado kompleks është një kombinim tingujsh të thjeshtë si ata që lëshojnë diapazonët. Për këtë arsye teorikisht është e mundshme të luhet simfonia e nëntë e Betovenit (Beethoven), duke përfshirë edhe odën korale, tërësisht vetëm me diapazonë. Ky është një nga rrjedhimet befasuese të teoremës Furie. Por matematika do të thoshte me mjaft siguri fjalën e vet për kombinimet harmonike të tingujve, për thelbin e kompozimeve të bukura muzikore, për “shpirtin” e muzikës. Eshtë diçka e mrekullueshme që më abstrakti i arteve të jepej besnikërisht nëpërmjet më abstraktes ndër shkencat, ose po të përdor fjalët e Klajnit, “më i arsyetuari i arteve është vërtet i afërt me muzikën e arsyes”. Duke u kufizuar në një rrafsh thjesht praktik, analiza e Furiesë ofroi njohuri të dobishme në projektimin dhe dizenjimin e pianove. Fjala vjen, u përmirësua ndjeshëm vendosja e çekiçeve në mënyrë që të eliminoheshin harmonikat e padëshirueshme. Kur puna vjen për gjëra tepër të holla, matematika dhe jo vetëm veshi, qoftë edhe absolut, është arbitri për një projektim të përsosur. Studime të ngjashme të kolonave vibruese të ajrit bënë të mundur përsosje interesante në ndërtimin e organove. Shumë prodhues instrumentesh i konvertojnë tingujt e instrumenteve të tyre në grafe dhe gjykojnë objektivisht për tingujt e instrumenteve në fjalë.

Ekuacionet e Maksuellit (Maxwell), që përfshihen në pesëshen kryesore të “ekuacioneve që ia ndërruan faqen botës”, paralajmëruan me guxim realitetin fizik të valëve elektromagnetike, që atëherë nuk mund të detektoheshin eksperimentalisht. Herci (Hertz), që e bëri të prekshëm këtë realitet njëzet e tre vjet pas ekuacioneve dhe dhjetë vjet pasi Maksuelli kishte mbyllur sytë, hodhi hapin e parë drejt sendërtimit të një revolucioni teknik, prej të cilit përfitoi e tërë kultura njerëzore. Asgjë tjetër të mos zëmë në gojë, mjafton të përmendim që radioja e televizioni i bënë thesaret e kësaj kulture një pasuri që nuk e gëzon vetëm një elitë, por masa tepër të gjera, mijëra e mijëra kilometra larg qendrave të mëdha.

***

Në debatin për dy kulturat është përdorur shpesh referimi ndaj historisë. Por ithtarët e tezës se çarja midis tyre është bërë e pandreqshme parashtrojnë këtë kundërshtim: e pranojmë se ka ekzistuar unitet, kur kultura nuk ishte aq e diferencuar dhe kur mjaft protagonistë të saj ishin mendje universale; këto kohë kanë perënduar një herë e mirë e pa kthim. Përparimi shkencor sot ndodh me ritme të pakrahasueshme e të papërfytyrueshme; zhvillimet e risitë e shkencës, qoftë për t’u ndjekur në vija të përgjithshme kërkojnë tanimë një përgatitje speciale, që nuk e kanë dhe nuk mund ta kenë përfaqësuesit e kulturës letrare-artistike e në përgjithësi të së ashtuquajturës kulturë humaniste. Atëherë si mund t’i sugjerojë “ide”, “shtysa”, “impulse” kjo e fundit kulturës tekniko-shkencore? Meqë pikërisht kjo është pika vatrore e debatit, le të përpiqemi t’u përgjigjemi pyetjeve: A ka ende ndonjë ndikim bota e kulturës letraro-artistike në veprimtarinë e kërkuesve shkencorë? A ka ndonjë fill qoftë edhe të brishtë lidhjeje pas të cilit mund të kapemi?

Së pari, uniteti i dy kulturave nuk është kategori historike. Ai ka një bazë për të mbetur i përjetshëm, sepse të dy kulturat kanë të përbashkët burimin e vet. Shkenca dhe arti janë krijime njerëzore. Ato janë produkte sublime të një tendosjeje intelektuale në të cilën vihen në lëvizje mekanizma të ndërlikuar e të larmishëm të punës intelektuale, të përsosur në procesin e gjatë të evolucionit biologjik e ca më tepër të zhvillimit të shoqërisë njerëzore. Dekarti (Descartes) thoshte se të gjitha dijet nuk janë gjë tjetër veçse urtësi njerëzore, që mbetet përherë e njëjtë në të gjitha shfaqjet e saj “,”¦sado të larmishme të jenë ato objekte ndaj të cilave zbatohet; kjo larmi për të nuk ka më tepër rëndësi sesa ka për Diellin larmia e trupave të ndriçuar prej tij”. Herman Veili (Hermann Weyl) nënvizon se të menduarit është diçka mjaft homogjene dhe universale. “I prirur nga një dritë e brendshme, ai nuk reduktohet në një tog rregullash të zbatuara mekanikisht dhe nuk ndahet aspak në “sektorë” me mure të papërshkueshme (matematik, filozofik, estetik, historik, etj.)”.

Afërmendsh, në procesin e hetimit shkencor mbizotërojnë disa mekanizma, ndërsa në procesin e krijimit artistik dalin në plan të parë mekanizma të tjerë që kushtëzohen nga karakteri objektiv dhe pavetor i së vërtetës në shkencë dhe nga tiparet subjektive të artit dhe të përthyerjes së të vërtetës artistike nëpër prizmin e krijuesit. çështja shtrohet kështu: A interferojnë mekanizmat? A e pengojnë mekanizmat specifikë për artin punën kërkimore-shkencore apo e ndihmojnë dhe e fuqizojnë atë?

Personalitetet më të spikatura shkencore, që janë shquar sidomos për fuqinë e madhe krijuese, tregojnë çfarë stimujsh të pazëvendësueshëm janë fantazia, imagjinata dhe në mënyrë të posaçme mekanizmat e perceptimit artistik. Për fat të mirë ata kanë medituar thellë mbi përvojën vetjake dhe të kolegëve të tyre si studiues, duke arritur në përfundime të përgjithshme që e kanë pasuruar mjaft mendimin filozofik. Veili shkruante: “Të merresh me matematikë është krejt e ngjashme si të krijosh mite, letërsi apo muzikë. Kjo është një nga fushat e veprimtarisë që e karakterizon më fort njeriun, në të cilën shprehet thelbi i tij njerëzor, prirja për anën intelektuale të jetës, që del në pah si një nga shfaqjet e harmonisë botërore.”Ka një libër vërtet mbresëlënës, që, duke huajtur një term muzikor, e kanë quajtur “një fugë metaforike për mendjet dhe makinat llogaritëse në frymën e Liuis Kerolit (Lewis Carroll). Ã‹shtë një libër që shpjegon në mënyrë shumë të zgjuar e zbavitëse idetë më të rëndësishme të historisë sonë intelektuale të kohëve të fundit dhe një ndër të rrallët që ia përkujtuan njëzetvjetorin e botimit të tij. Libri i Daglas Hofshtadterit (Douglas Hofstadter) ka titullin “GÃdel, Escher, Bach ““ një kordon i artë e i përjetshëm”, por shkurt njihet si GEB, sipas bashkimit të inicialeve. ç’i lidh këto personalitete të shquara: matematikanin dhe logjicienin austriak Kurt Gëdel (GÃdel), punimet e të cilit në fillim të viteve ‘30 shënuan një kulm të paarritshëm në logjikën matematike dhe treguan pamundësinë e formalizimit të plotë të mendimit njerëzor, piktorin hollandez Esker (Maurits Cornelius Escher), mjeshtrin e paraqitjes së marrëdhënieve komplekse të formave dhe të figurave në hapësirë, realizuesin e sa e sa iluzioneve optike të habitshme, kompozitorin gjenial gjerman dhe studiuesin e thellë të muzikës Johan Sebastian Bah (Bach)? Pikërisht përkime interesante në strukturën e të menduarit të tyre, përshkënditje idesh që në mënyrë të sintetizuar Hofshtaderi i përdori për të hedhur dritë në arritjet më të fundit në shkencën kompjuterike.

Kassireri (Cassirer) duke u përpjekur të analizojë më thellë ligjet e veprimtarisë kulturore të njeriut dhe të krijimeve të tij: gjuhës, miteve, fesë, artit, shkencës etj., është i mendjes se një veçori e përbashkët që i karakterizon të gjitha është simboli. Ai sheh në to “fijet që formojnë rrjetën simbolike”, “rrjetën e thurur të përvojës njerëzore”. “Njeriu ““ theksonte Kassireri ““ prej kohësh nuk jeton vetëm në botën fizike, ai jeton edhe në një farë bote simbolike.” Meqë “arsyeja është një term mjaft adekuat, që do të duhej të përfshinte tërë format e jetës kulturore të njeriut në gjithë pasurinë dhe larminë e saj”, atëherë do të ishte më mirë të zëvendësohej përkufizimi i njeriut si qenie me arsye me përkufizimin animal symbolicum. Studimi i këtyre formave simbolike mbi bazën e kategorive të përshtatshme strukturore duhet të priret t’i shohë ato si një të tërë orgaike dhe si një larmi variacionesh të një teme të përbashkët.

Le të kthehemi edhe një here te mekanizmat mendorë. Tre patriarkët e mëdhenj të shkencës, H. Puankareja (PoincarÃ©), N. Bohri dhe A. Ajnshtajni (Einstein) jo rastësisht nënvizojnë (me nuanca të papërfillshme) se mekanizmat “specifikë”shkencorë dhe artistikë janë komponente njëlloj të rëndësishme dhe të ndërthurura të procesit krijues. Mileri (Miller), një njohës i saktë i veprimtarisë së këtyre kolosëve, thotë se kjo ndodhte, sepse në studimet e tyre “kufijtë midis disiplinave fshiheshin e zhdukeshin shpesh dhe ata atëherë nuk i parapëlqenin as deduksionet logjike, as vëzhgimet empirike induktive, por mendimin e vizualizuar dhe estetik”.

Nga shkencëtarët e shekullit të 20-të, H. Puankareja ishte ndër të parët që shtroi problemin e njohjes harmonike, duke theksuar rëndësinë e kritereve estetike në shkencë. “Natyrisht - shkruante Puankareja ““ nuk e kam fjalën për atë bukuri që bie në sy, për bukurinë e cilësive dhe të vetive të dukshme “¦ Kam parasysh bukurinë më të thellë e cila fshihet në harmoninë e pjesëve dhe rroket vetëm prej arsyes së kulluar”. Ai rendit si një kriter themelor në matematikë dhe në shkencë në përgjithësi “kriterin e elegancës”, që është kriter estetik. Kriteri i elegancës së teorive shkencore në këndvështrimin e Puankaresë ka shumë pika takimi me idenë e formës në estetikë, ashtu siç e kuptonin Kanti dhe Shileri (Schiller). Puankareja përpiqej ta lidhte kriterin e elegancës me afrinë befasuese, të papritur të gjërave domethënë me metaforizimin si një nga mjetet shprehëse universale të artit. Për hir të kësaj zbulohen relacione e marrëdhënie të ngjashme, atje ku na kishin shpëtuar sysh. Zhvillimi i matematikës moderne tregoi çfarë përspektivash hapi ky kriter “estetik”.

A. Ajnshtajni e plotëson Puankarenë. Sipas tij një teori shkencore duhet t’u përmbahet dy kritereve: “përligjjes së jashtme”dhe “përsosmërisë së brendshme”. “Kriteri i parë është i qartë ““ shkruante Ajnshtajni. Teoria nuk duhet të jetë kundërthënëse me të dhënat e përvojës. Në kriterin e dytë nuk është fjala për raportet me materialin e përvojës, por për premisat e vetë teorisë, për atë që mund ta quanim shkurt, ndonëse jo plotësisht qartas, “natyrshmëri” apo”thjeshtësi logjike” të premisave (të koncepteve dhe relacioneve themelore) midis tyre”. Dhe këto kritere shtjellohen deri në një ndërthurje të përfytyrimeve për të vërtetën dhe bukurinë.

Bertran Raselli (Bertrand Russell) do të shprehej në këtë mënyrë: “Matematika “¦ ka jo vetëm vërtetësi, por edhe një bukuri sipërore “¦ me një pastërti sublime, të aftë për përsosje, të tillë si ajo që vetëm arti më i madh mund ta shfaqë. Thelbi i mirëfilltë i kënaqësisë, i ngazëllimit, i përjetimit të ndjenjës së të qenit më shumë se njeri, që është guri i provës i shkëlqimit më të lartë, gjendet në matematikë po aq sa edhe në poezi.” E citova të paperifrazuar, por çka është thënë këtu për matematikën qëndron plotësisht, sipas mendimit tim, edhe për shkencën në përgjithësi.

Ekziston një bindje e rrënjosur, të cilën e shpreh kështu Sotua (Sautoy): “Natyra, kur duhet të zgjedhë mes së shëmtuarës dhe estetikes, gjithmonë zgjedh këtë të fundit”. Edhe shkenca e ndjek këtë rregull, prandaj është burim mrekullimi të përhershëm për ata që e ushtrojnë. Kjo shpjegon përse shkencëtarët shpeshherë sikur hipnotizohen nga bukuria e fushës që lëvrojnë. Sesa e rëndësishme është bukuria në shkencë na e thotë Herman Veili në një gjykim sintetik të veprimtarisë së tij si hulumtues: “Në punën time përpiqem të bashkoj të vërtetën me të bukurën, por nëse më duhet të zgjedh njërën ose tjetrën, zakonisht zgjedh të bukurën”.

Do të doja ta ilustroja me një shembull mjaft kuptimplotë. Dihet që hipoteza e Rimanit (Riemann), sipas së cilës zerot e funksionit zeta janë të vendosura të gjithë në drejtëzën x = Â½, ende nuk është vërtetuar, ndonëse është konfirmuar me një numër kolosal rastesh. Përse matematikanët besojnë te kjo hipotezë? Besimi i tyre është thjesht venerim për bukurinë. Një zero jashtë drejtëzës do të ishte, citoj, “si një njollë në një peizazh madhështor”, një disonancë në një simfoni të mrekullueshme”. Për Enriko Bombierin (Enrico Bombieri) ja ç’kishte për të ndodhur sikur të vërtetohej që hipoteza e Rimanit të jetë e rreme: “Ta zëmë se shkoni në një koncert. Dëgjoni muzikantët të luajnë në një harmoni të përsosur. Befas, një buri e madhe zë të luajë fort, kaq fort sa i mbulon, i mbyt gjithë instrumentet e tjera”. Ka kaq bukuri në botën matematike saqë nuk mundim, nuk duam që Natyra të ketë parapëlqyer një univers disonant, ku hipoteza e Rimanit të ishte e rreme. Dhe kur punohet me kritere të tilla, produktet shkencore shpesh kanë një bukuri të mirëfilltë, prandaj fizikani i madh, lordi Reilei (Raleygh) thoshte: “Ato evokojnë ëndje dhe një dëshirë të tërëfuqishme e të papërmbajtshme për të thënë Amin, amin!”.

Më lejoni të bëj një digresion të vogël. Në vjeshtë të 1998-s revista amerikane “Mathematical Intelligencer” ftonte lexuesit e saj të renditnin sipas një sistemi pikësh formulat më të bukura matematike. Iu përgjigjë kësaj ftese një numër mjaft i madh vetash, ndër ta edhe matematikanë të shquar. Pas mbylljes së këtij “konkursi origjinal bukurie” në një nga numrat e revistës në fjalë u botua lista me 15 formulat më të bukura. Përzgjedhja ishte e goditur, çka tregon se vërtet ka një bukuri objektive, që ndihet e perceptohet realisht. Kreun e listës e zinte një formulë e Ojlerit (Euler):eiπ = ““1,e cila lidh në mënyrë befasuese tre numra të famshëm, që prapa tyre kanë një histori të tërë: π ““ në, raportin konstant të perimetrit me diametrin e çdo rrethi, natyra e së cilës sfidoi mendimin e lashtë grek, sepse ishte dramatikisht e gërshetuar me problemin e kuadraturës së rrethit, e ““ në, bazën e logaritmeve neperiane, një instrument i rëndësishëm matematik dhe njësinë imagjinare i (i2 = ““1), që u përdor për krijimin e një bashkësie të re numrash, të ashtuquajturit numra kompleksë. Formula e Ojlerit ka një thjeshtësi të mahnitshme.Të njëjtin lakonizëm dhe përsosuri formash kanë ekuacionet e Maksuellit, që ngërthejnë në vetvete një teori të tërë, teorinë e dukurive elektromagnetike.

Meqë ra fjala për thjeshtësinë, studiues që janë marrë me këtë problematikë vënë në dukje se kërkimi dhe zbulimi i saj nxit përjetime estetike. Gjetja e ligjeve të përgjithshme, që e sjellin ndërlikueshmërinë e dukurive të shumëllojshme të natyrës në një thjeshtësi të madhërishme bart vlera estetike të padiskutueshme. Në këtë vështrim çmohet, për shembull, ligji periodik i elementeve, me të cilin Mendelejevi shënonte sjelljen e ndërlikueshmërisë së vrojtuar në një thjeshtësi të habitshme e plot ligje të tjera.

Aspekti estetik bën më të prekshme idenë e universalizmit në njohjen e realitetit. Aktet e njohjes, të ngjizura mes përjetimeve të thella të ndjenjave e të bukurisë, të mistereve të fshehtësisë e të zbulimit, përbëjnë atë që Ajnshtajni e quante “ndjenja fetare kozmike”. Pas paganizmit apo fesë së frikës, pas krishtërimit apo fesë së moralit, kjo do të ishte “feja e dijes, e lartësimit dhe e fisnikërimit të shpirtit në përpjekjet për rrokjen e dritës hyjnore të saj. “Këtë drithërim të shpirtit “ nënvizonte Ajnshtajni “ është vështirë t’ua shpjegosh njerëzve që nuk e kanë provuar. Pa dritën e brendshme është e pamundur për njeriun krijimtaria si shfaqje e thelbit të tij. Sikur ajo të kufizohej vetëm me një aspekt (për shembull, logjiko-matematik) do të ishte ashtu si drita e yjeve, e bukur, e qartë, por e ftohtë dhe jashtënjerëzore“.

Siç dihet, në zhvillimin e shkencës periudhat e një përparimi të qetë, rutinor, që rrjedh brenda një shtrati të formuar, përkëmbehen me thyerje, shembje të teorive tradicionale e parashtrim të ethshëm hipotezash të guximshme. Në qoftë se në periudhat e qeta mbizotëruese janë aspektet formalo-logjike të procedurave intelektuale, në çastet e krizave, ndryshimeve, kthesave bëhet i nevojshëm rebelimi për të sfiduar despotizmin formalo-logjik dhe për t’i dhënë përparësi intuitës, fantazisë, imagjinatës. Shkenca gjithmonë është një kombinim i logjikes me intuitiven. Logjika pa intuitën nuk krijon informacion të ri, por vetëm vë në dukje informacionin që përmbahet në premisat fillesatare. Logjika sanksionon ngadhnjimet e intuitës; ajo është një farë higjiene për t’i mbajtur idetë intuitive të shëndetshme e të forta. Por pa intuitë s’ka krijimtari, ndërsa skemat logjike, sipas Ajnshtajnit, në vetvete nuk kanë vlerë ontologjike. Le të marrim për ilustrim një çast fluturimi gjenial të intuitës, të huajtur nga historia e fizikës e shekullit të 20-të e pikërisht ndërtimin e modelit të atomit të paraqitur prej Nils Borit. Modeli i Borit u ndërtua mbi bazën e fakteve tepër fragmentare dhe, siç dukej atëherë, krejt të shkëputura. Në këtë fushë studimesh përjetohej ndjesia sikur toka të largohej nga këmbët dhe nuk gjendej kund një truall i fortë, ku mund të ndërtohej diçka. Skemat logjike ishin jashtë loje, të mbetura pa objekt ndaj të cilit të zbatoheshin. Por mrekullia ndodhi: një bazë e lëkundshme e plot kundërthënie i lejoi Borit, njeriut me intuitë të jashtëzakonshme dhe me nuhatje të hollë të gjente ligjet e vijave spektrale dhe të mbështjelljeve elektronike të atomeve e të kuptonte edhe rëndësinë e tyre për kiminë. Ajnshtajni e krahasonte këtë ndriçim të beftë të intuitës me muzikalitetin më të lartë në lëmin e mendimit. Intuita fillestare, sipas vlerësimit të tij, është tepër e afërt me atë çast të krijimtarisë muzikore, për të cilin fliste kompozitori më i dashur dhe më kongjenial për Ajnshtajnin ““ Mozarti. Ky i fundit sillte ndërmend atë përjetim “kur në një çast e dëgjon të gjithë simfoninë ende të pashkruar”. Intuita fillestare i paraprin simfonisë së deduksioneve, llogaritjeve dhe eksperimenteve, madje ajo sugjeron rrugën më të shkurtër për një kontroll empirik efikas.

Asnjë zbulim me rëndësi të madhe nuk është bërë nëpërmjet deduksionit logjik ose nëpërmjet fuqizimit të bazës vrojtuese.Kusht i nevojshëm për krijimtarinë është ta lerë mendjen të bredhë e papenguar prej ngurtësisë së dijes së pranuar dhe të rregullave konvencionale. Mbase, të menduarit që i paraprin një zbulimi është i tipit të mjegullt (fuzzy), një ndërlojë e kërkimit të rastit për një kuadër të ri, që të shpjegojë racionalisht përvojën e kaluar dhe fakte që në skemat tradicionale ndjehen si në një shtrat prokrustian dhe e arsyetimit të nënvetëdijshëm për të ngushtuar spektrin e mundësive. Duke përshkruar aktin e krijimit Artur Kestleri (Arthur Koestler) thotë: “Në fazën përfundimtare të zbulimit kodet e arsyetimit të disiplinuar pezullohen, ashtu siç ndodh kur je në gjumë. Ã‹ndërrimi, fluturimi i mendimit, kur rrjedha e ideimit është e lirë të endet prej gravitetit të vet emocional si të thuash në një mënyrë dukshëm pa kurrfarë ligji”.

Tomas Kuhni në librin e vet “Struktura e revolucioneve shkencore” thekson se sidomos në periudha krizash, aftësitë analitike që shfaqen aq qartë në shkencat natyrore duhet të kombinohen me aftësitë për të vënë re e për të ndier prirjet e reja, të cilat shpesh herë në fillim shprehen vetëm me gjuhën e përfytyrimeve estetike dhe artistike. Ã‹shtë interesant të shënojmë se në disa raste “kriza” së pari është ndier thjesht emocionalisht si një “bezdi”, “si mungesë konforti” prej skemave të vjetra njohëse dhe jo si inkoherencë logjike e tyre. Pra, një arsyetim logjik i hipertrofizuar, i hyjnizuar, është i dëmshëm edhe në shkencë, sepse mund të bëhet pengesë për përparimin e saj. Po të mos “lajthitësh” kundër arsyes, mund të vërtitesh shterpërisht si brenda një qerthulli. Për paradoks “shmangia mëkatare nga skemat racionaliste” shprehet nga mjeshtër të mendimit racional. Kjo i dallon mendimtarët e mëdhenj nga epigonët e racionalistëve, Faustin nga Vagneri, krijuesit nga adeptët e “qartësisë” tradicionale. Që këtej rrjedh se aspektet e tjera jo mirëfilli logjike të veprimtarisë intelektuale duhen stimuluar, mprehur dhe ushtruar. Këtë mundësi e ofron pikërisht kultura “tjetër, sidomos letraro-artistike, e cila nuk ka ndikim të vogël. Ajo është faktor me peshë në krijimin e klimës intelektuale të epokës. Ja përse duhet simbioza e shkencës me artin. Madje mjaft stimuluese është edhe mikroklima e mjediseve më të ngushta intelektuale. Për të ilustruar këtë po marr një shembull që më duket mjaft kuptimplotë. Në vitet ‘20 të shekullit të kaluar qëlloi që në Shkollën e lartë teknike të Zurihut të punonin Herman Veili, Ervin Shrëdingeri (Erwin SchrÃ- dinger), Volfgang Pauli. Ata i karakterizonte një horizont shumë i gjerë interesash kulturore dhe takimet e tyre shndërroheshin në kuvendime të gjalla e shkëmbime të frytshme idesh e vlerësimesh, që i pasuronin intelektualisht. Nuk ishin këto një kalimkohe i këndshëm, por, siç e dëshmojnë edhe vetë në kujtimet e tyre, ndikonin si një lloj lubrifikanti që mekanizmat mendorë të mbaheshin në eficiencë të plotë dhe të punonin me rendiment të lartë. Nuk është rastësi që kjo kohë përbën në krijimtarinë e shkencëtarëve të mëdhenj që përmenda një nga periudhat më të frytshme.

Po ndalem në një shembull tjetër të kësaj natyre. Shumëkush që e ka dëgjuar pohimin e famshëm të Ajnshtajnit “Më tepër kam përfituar nga leximi i veprave të Dostojevskit sesa nga punimet e Gaussit” i është dukur i çuditshëm; kjo përligjet po të kihet parasysh që Gaussi ishte, siç e quanin, “princeps mathematicorum”, mbreti i pakurorëzuar i matematikëve të shekulli të 19-të.

Studiuesit e universit ajnshtajnian i ka intriguar thënia që zura në gojë më lart dhe kanë arritur në përfundimin që ndikimi intelektual dhe moral i Dostojevskit në jetën ideore të shekullit të 20-të u projektua në drejtimin që ndiqte Ajnshtajni si një komponente shumë e fuqishme përshpejtuese. Ajnshtajni qëmtonte në letërsinë artistike jo elemente të botëkuptimit shkencor, por impulse për kërkimin. Ndikimi i krijimtarisë artistike në krijimtarinë shkencore lidhet jo me përgjigjet pozitive, por me përgjithësimin estetik të problemeve dhe të aporive të tablosë së vjetër të botës, me intensitetin e ndërgjegjësimit për kundërtitë dhe ndërlikimin e pafundëm të strukturës së botës. Një vetëdijësim i tillë i shndërron aporitë e shkencës së vjetër në impulse për shkencën e re. Forca e këtyre impulseve, vlera historike e tyre shpjegohet me faktin se ato përvijohen e qartësohen nga vetëdijësimi artistik e jo logjik dhe kanë më tepër efekt psikologjik. Studiuesit nënvizojnë faktin se rrënjët psikologjike dhe efekti psikologjik i teorisë së relativitetit janë të lidhura para së gjithash me vërtetimin e pamohueshëm bindës të paradoksalitetit të qenies. Teoria e relativitetit bëri përshtypje të thellë në rrethet e gjera dhe ndryshoi karakterin e mendimit shkencor të epokës pikërisht sepse tregoi autenticitetin e paradoksit.

Dostojevski është artist i paradoksit autentik. Dhe sado të papritura, të menjëhershme dhe paradoksale të jenë kthesat e ngjarjeve, të sjelljeve, të replikave, çdo herë që kthesa është përcaktuar, sjellja është kryer, batuta është hedhur, te romanet e Dostojevskit lexuesit i lind ndjesia e domosdoshmërisë së tyre univoke në ftillimin e problemit, moral, filozofik a psikologjik qoftë. Melodiciteti dhe vërtetësia e disonancave më bruske, e situatave më fantastike është karakteristike për çdo vepër të Dostojevskit.

Krijimtaria e Dostojevskit është një kërkim tragjik i harmonisë. Ai e sheh që harmonia e botës nuk mund të jetë e thjeshtë, “euklidiane”, po të përdorim shprehjen e Ivan Karamazovit në bisedën me Aljoshën. Ivan Karamazovi flet për harmoninë universale të “qenies joeuklidiane”. Ai thotë: ““¦ jam i bindur që kur isha fëmijë se plagët e vuajtjeve do të përthahen e do të zhduken, që i tërë komizmi fyes i kontradiktave njerëzore do të davaritet si një mirazh mjeran, si një trillim i ndyrë i të dobëtit, si atom i mendjes euklidiane njerëzore, se, në fund të fundit, në finalen botërore, në çastin e harmonisë më të lartë do të ndodhë e do të shfaqet diçka kaq e çmuar sa do të mjaftojë për të gjitha zemrat, për të zbutur të gjitha zemëratat, për të larë të gjitha krimet e njerëzve, të gjithë gjakun e derdhur prej tyre.”

Një hap të ri e shumë të guximshëm drejt kësaj harmonie hodhi Ajnshtajni. Mbase fizika do të kalojë nga gjeometria joeuklidiane rimaniane e botës në një gjeometri më të përgjithshme e më paradoksale, për të cilën është i afërt synimi dostojevskian drejt harmonisë së pakufizuar paradoksale të qenies që jehon jo vetëm në fjalët e replikës së Ivan Karamazovit, por e përshkon si një fill i pranishëm tërë veprën e Dostojevskit.

Ka edhe përkime të veçanta si ato që vë në dukje Kuznecovi në “Etyde për Ajnshtajnin”. Një nga idetë më karakteristike të fizikanit gjenial është ideja e relacioneve fizike invariante në lidhje më transformimin e sistemeve inerciale të referimit. Edhe në veprën e Dostojevskit hasim “invariantet” e tij. Këto nuk janë idetë e heronjve, por disa veçori psikologjike të tyre e pikërisht raportet me idetë. Invariante janë edhe mënyrat me të cilat zbulohet bota shpirtërore e heronjve, pra, ajo që mund të quhet poetika e Dostojevskit.

Një tipar tjetër i përbashkët është parapëlqimi për eksperimentin vendimtar. Heronjtë e Dostojevskit nuk synojnë të vërtetojnë idetë e veta nëpërmjet një grumbullimi të shkallëshkallshëm konfirmimesh që sjellin situata të veçanta, por nëpërmjet një eksperimenti mizor, të vetëm. Gjithçka është përqendruar në një skenë vendimtare dhe duket se në këtë skenë jehon përgjigjja për çështjen e shtruar morale dhe filozofike. Të njëjtën gjë e gjejmë tek Ajnshtajni, i cili kuturis në eksperimentin më të skajmë, më të rreptë, në eksperimentin crucis.

Studiuesit e kanë të vështirë të zbërthejnë shprehje të tilla lakonike si kjo e Ajnshtajnit, mbi të cilën u përpoqëm të hedhim pak dritë. Ata duhet të njohin shumë mirë jo vetëm krijimtarinë e Ajnshtajnit, por të njohin po aq mirë edhe veprën e Dostojevskit, madje ta përjetojnë aq thellë sa e ndiente Ajnshtajni, i cili nuk ka dhënë një fill pas të cilit të kapen me siguri. Për fat të keq, “në punishten e shkencëtarit është e ndaluar rreptësisht hyrja”po të shprehemi në mënyrë figurative. Tërë ajo punë kolosale, tendosja e mendimit, hamendjet intuitive, përjetimet, zhgënjimet, entuziazmi, etj. fshihen me kujdes dhe me rreptësinë më të madhe që të mos mbetet as gjurma e tyre më e vogël në punimin shkencor. Ndryshe ndodh me personalitetet e sferës artistike. Atelietë e tyre janë të hapura; ata na ftojnë në studio; rrëfehen publikisht herë pas here. Veprat që nxjerrin duarsh mbartin gjurmët e pashlyeshme të personaliteteve të tyre, jehona mbresash subjektive, copëza autobiografie të tjetërsuar. “Arti jam unë”thoshte Viktor Hygoi (Victor Hugo) dhe shtonte si kundërpeshë “shkenca jemi ne”. Ky ndryshim ka një rol të vetin në përvijimin e dihotomisë së kulturës dhe ndarjes së saj në “dy kultura”.

Në shekullin e kaluar janë bërë përpjekje me interes të padyshimtë për të ndriçuar disa sekrete të punës krijuese të shkencëtarëve të mëdhenj. Më tepër kanë qenë “zhbirime” të vetvetes që ua detyrojmë dijetarëve gjenialë, të cilët i karakterizon një kulturë shumëfaqëshe. Janë mrekulli me të cilat duhet mëkuar një publik i gjerë, sidomos të rinjtë. Ato janë mishërim konkret i universalizmit të kulturës. Diferencimi i kulturës është një proces sa i pashmangshëm aq edhe i domosdoshëm. Për të minimizuar një fare efekti shterpëzues të tij, antidoti më i mirë është zbulimi dhe kultivimi i prirjeve integruese që bashkëshoqërojnë dialektikisht diferencimin. Këto nuk u shpëtojnë sysh vetëm njerëzve me formim intelektual me spektër të gjerë shtrirjeje. Sot, zonë e kërkimeve më intensive dhe e rezultateve më madhore janë shkencat e të ashtuquajturit brez kufitar.

VALLJA NË FAVJAR (1)

2011-09-28T18:13:00.003-04:00

Nga Mario Bellizzi

Sonte zëmë virrënezin (2) në tryesë
si të dejmë (3)
përpara një qelqi vere të Murxheve
tue thërritur pa turpë për gjitoninë
për njerëzit çë ikën
për miqtë çë vdiqën
për udhët me buhua (4)
për kuturunet (5) pa lule
për djepat e zbrazëta
edhe për dallëndyshet
çë të nëmurat
nuk bëjënë më folenë.
Çëkur gjitonia llaftarisin (6)
çëkur korrobaçrat (7) zunë vallen në fjavar
na erdhi nxea e gjitonisë (8).
Mosnjeri kujton
se Moti përmbyt përrallat
dhe ferrat me hithrën
vuan ngusht kush mbulon më udhë.

--------------------------------------------------------------------------------
Shpjegime fjalesh:

(1) Shkurt;
(2) rënkimet;
(3) pirë ;
(4) pluhur;
(5) enët;
(6) dergjet;
(7) fantasmat;
(8) po na grin meraku i gjitonisë

Shënime udhëtimi - Pranverë 2011 - Epilog

2011-08-29T10:04:00.006-04:00

Nga E. CANA

Epilog

1

Ketu mund t’i shikoje te gjitha, ato qe kishe pare tjeterkund, edhe ato qe as te kishin shkuar kurre nder mend. E para gje qe me terhoqi vemendjen ishte shitja e librave, per te cilat isha vecanerisht i interesuar. Librari ishin ngritur kudo, te reja, gjithe luks, shumica me ajer te kondicionuar qe te joshnin ato dite te nxehta te fundit te pranveres, me rafte deri ne tavan, plot e perplot me tituj interesante te te gjitha llojeve. Perkthime qe i kisha enderruar prej kohesh dhe autore vendas, shumicen e te cileve nuk i kisha degjuar dhe i shikoja me mosbesim. Ishte nje dyshim i pafajshem sepse pas ’90-tes te gjithe ishin pushtuar nga mania e shkrimit; botoheshin kujtime gjithfaresh qe gjithsesi mund te kishin ndonje vlere, botohej edhe letersi artistike, proze e poezi qe shpesh vetem letersi nuk ishte. I botonin me paret e tyre, me kursimet e tyre dhe kjo ishte nje nga enigmat e medha qe nuk ia gjeja dot anen. Nje i njohuri im ne Amerike ne prag te pensionit, kishte botuar kater libra me poezi. Shtypte nja 20 ekzemplare ne Tirane dhe na i jepte me autograf falas kur takoheshim ne kafene. E shoqja kishte vene kujen: me iku burri nga trute…

Ndoshta nga qe kishin qene gojembyllur, tani nuk i rezistonin dot joshjes per te folur, edhe pse thoshin budallalliqe (e urrej kete fjale te shemtuar, llek-llek, a s’mund t’ia mbyllnim deren e te perdornim ‘marrina’,’marrezira’?). Ndoshta kishte rrenje me te thella, qe atehere kur lahutaret kendonin te vetmuar vetem per vete pa i degjuar kush.

Kishte pastaj edhe librari kioskash kryesisht me botime te vjetra dhe me e papritura, libra te vjeter te te gjitha llojeve qe shiteshin trotuareve. E kisha pare edhe gjetiu por jo ne kete permase. Parmaku i ures se Lanes, kur hyn tek Blloku ishte i teri mbuluar nga librat, i shtronin ne mengjez dhe ne te errur, kur titujt nuk dalloheshin dot me, i mblidhnin. Mungonin vetem ne ditet me shi. Aty mund te gjeje perla. Por dhe cmimet ishin te kripura. Tek ish hotel Peza, ku librat i shtronin drejt e ne trotuar, gjeta ‘Antonimet e gjuhes shqipe’qe kushtonte 300 leke te reja.

- Ma jep 100 - i kerkova shitesit, nje mesoburre i parrojtur, qe me beri nje “jo’ te prere me dore.

- Kete liber ne gjithe Tiranen vetem une mund ta blej, - i thashe, vertet i bindur.

- Shiko hallin, - m’u pergjigj dhe kthehu krahet.

Kerkova kolanen ‘excipere’ botuar me rastin e 100 vjetorit te Çabejt, por s’e gjeta asgjekundi. Te medhenjte s’i le kush te myken rafteve. Atehere u ktheva tek librat e ‘rrugeve’ ku gjeta buletine albanologjike qe fatkeqesisht askush nuk kujtohet t’i ribotoje. Kur krahasova nje buletin te 1972-shit me te vitit 2000, ishte e pervajshme. Ajo fare studjuesish te shquar e te apasionuar, kultivuar e organizuar me perkushtim, ishte ne zhdukje te plote. ‘Albanologet e rinj’ me sollen ndermend vargun e Nolit : "I pari sa nje deve / (keta) s’bejne as per meze”.

Neper fakultete takova ca profesore me tituj, ish kolege te mi, qe s’do t’i kisha vene as roje tek porta. Kurse nje ish bashkestudent i shkelqyer qe me kujtonte Kuneshken, ishte vartes i thjeshte i nje kokorroci me floket zhgrryer ne xhel. Disa vajza te vitit te peste te fizikes speciale qe prisnin te hynin ne provim, pyetjes sime se ku mund te punesoheshin, iu pergjigjen me ngritje supesh. Universitetet kishin mbire kudo si kerpudhat pas shiut, nuk kishte qytet te mos kishte te pakten nje. Nje akademik, mik i familjes, me qerasi me raki ne zyren e vet. E nxirte shishen nga sirtari i skrivanise dhe mbushte ca gota te vogla prej karton : eshte moskat, mburrej, zgjedhur kokerr me kokerr!

Bleva nje liber per polifonine, autori qenkesh akademik, por me erdhi keq per parate e harxhuara. Reforma e qeverise projektuar t’i jepte impuls shkences, me c’kuptoja une, kishte me teper mundesi te shndrrohej ne rrase varri per vete shkencen.

Si ai kursi i famshem i plepave.

Kishte lokale te bukura, moderne, qe u kishin kushtuar nje zot e di, por dhe nga ata te rendomtit qe e nxirrnin perdite mallin ne trotuar. Ketu fillonte varferia. Kisha pare akoma hapur ne oren 11 te nates nje shitore te improvizuar kepucesh drejt e ne trotuar. Kujt valle mund t’i shkonte ndermend te blinte kepuce ne mes te nates, por shitesi stoik ende shpresonte se mund te nxirrte buken e perditshme. Sa per dyqanet ushqimore e te perimeve te trotuareve, mesnata ishte fare e zakonshme.

Mjerimi kishte hierarkine e vet. Ne Tirane, Durres, Fier, Vlore ishte i dhimbshem, sa here i gjendeshe prane, por ne Korce ishte i padurueshem. Ky qytet qe dikur ishte nje kenaqesi e vecante, tani dukej i rendomte. Ishte fillim qershori dhe ne oren 8 te mbremjes pothuaj nuk kishte me njerez rrugeve. Ne dimer, me thane, Korca mbyllej ne oren 5 pasdite. Ne sheshin para Turizmit ishte shkretetire. Vetem perballe Majestic, ne disa lokale kishte levizje. Ne hotel Regency ngjitur me Turizmin, ishim vetem dy kliente ate nate. Isha me nje shok qe kishte nje qen me vete tek dera e jashtme e hotelit, kur portieri na ftoi gjithe miresjellje te hynin brenda.

- Po qenin,- e pyetem,- ku ta leme?

- Me gjithe qen, bre, - dhe na udhehoqi ne sallen e kafenese.

Brenda gjetem gjithsej tre vete qe tymosnin ne nje tavoline. Morem vetem nga nje kafe, qeni hengri gjithe sheqerin qe teproi, lame bakshishin dhe kamarieri na percolli serish deri jashte.

Kisha banuar disa vite ketu, dhe kisha kujtime te bukura, me dhimbte qe e gjeja ashtu, gjysme te zbrazur, te lodhur, sikur mezi merrte fryme. Mungonte ajo gjalleri, bukuri, pasterti e dikurshme. Me 1993 e kisha lene nje qytet ne lulezim, por dicka kishte ndodhur, qe nuk e kuptoja. Shtepia e nje ish ekonomisteje, ku hyra, kishte vite pa u lyer, ne nje qoshe ishte akoma nje sobe llamarine e dikurshme. Por me pelqeu shume qe ishin ruajtur lagjet karakteristike. Shtepite e reja ishin ndertuar apo restauruar ne vendin e dikurshem, duke ruajtur shijen e vjeter. Rruget, shumica, ishin zhveshur nga kalldremi dhe shtruar me zhavorr. Do t’i bejne te reja, thoshin, po se kur, askush nuk e dinte.

Tregu fshatar, Pazari i famshem i Korces, ishte rrudhur. Te gjithe shisnin mall te blere ne Maqedoni, edhe ne treg, edhe ne dyqanet e lagjeve. Nuk kuptohej pse duhej te vinin deri ketu per te njejtin mall. I vetmi mall vendas qe vinte nga fshati ne ate periudhe ishte sallata dhe qepa e njome. Megjithese fusha e Korces dukej hapur qe ishte me e kultivuara ne vend. Te gjithe shisnin te njejtat produkte dhe kur u kaloje prane sa s’te kapnin per xhakete: ja, zotni, mall i mire ketu .., domate, domate te fresketa... ta pres njecke, do ta provosh?... Ndjeheshe sikur ishe ne xhirimin e atyre filmave te vjeter qe paraqesnin Shqiperine e paraluftes se dyte. Torturues ishin syte e grave qe shisnin. Flisnin pak, zakonisht te therrisnin vetem ‘zotni, zotni‘, dhe t’i ngulnin syte e deshperuar, ’bli dicka ketu’. Nuk guxova me t’i shikoja, nuk kisha force t’i perballoja ata sy, ecja me koken poshte duke pare kembet e mia.

M’u afrua nje femije rreth 10-12 vjec, ishte i bukur e i paster sa te vinte ta perkedhelje, me nje tufe qeskash plastike ne dore.

- Bli nje, - me tha.

- C’e dua?- u habita.

- Po bli nje, bli… - m’u lut.

Me shikonte drejt ne sy me nje ngulm te pazakonshem dhe instiktivisht futa doren ne xhep. Ai mori zemer : - Bli dy, tha, tre…

- Sa jane?

- 10 qindarka, xhaxhi…

I dhashe c’me kapi dora ne xhep, 100 apo 200 dhe ika me nxitim. Cfare mund te besh me 10 qindarka, sa qindarka do te coje ne mbremje ne shtepi ky femije qe duhej te ishte ne shkolle... Po nuk ika dot, erdhen tre-kater te tjere, midis tyre edhe nje grua e moshuar, edhe ata me qeska ne duar. Dukej vogelushi nuk e kishte mbajtur dot dhe u kish treguar per ate fat te papritur. Fat, c’ironi! U dhashe te gjitheve c’kisha monedha neper xhepa pa u marre gje, duke u shmangur syte, u shihja vetem duart. Dola nga tregu, por aty me priste edhe nje prove tjeter. Tek muri i nderteses se tregut lyer me gelqere te bardhe, nen nje reklame shkruar nga nje dore e pamesuar “kemi peshk te pjekur dhe fresket” dhe poshte saj “jemi ne shulet”, qendronte nje grua ne pamje intelektuale me tre sallata te fresketa ne dore. E mora per ndonje qe sapo kishte bere pazarin dhe ndoshta priste dike tjeter. Kur kalova prane saj foli me nje ze te dobet:

- Zotni, jane te fresketa… Atehere po te mundesha do te doja te vrapoja me sa fuqi te kisha sa me larg ketij pazari ku mund te bleje vetem dhimbje. Por vetem u hoqa zvarre deri tek makina. Te ikim,-thashe, ndersa ne dore shtrengoja akoma qesken 10 qindarkeshe te vogelushit.

Pogradeci ishte ngushellues. Zona e plazhit buze liqenit jo vetem ishte ruajtur, por permiresuar e zbukuruar ndjeshem. Nje brez i gjere rere te paster, pastaj nje lulishte e madhe e bukur dhe e mirembajtur gjithe gjelberim, peme, lule, me tej shetitorja me pllaka guri dekorativ dhe pas saj shtepi, dy-tre katshe, te vjetrat dhe te reja te lyera bukur. Disa lokale te rralle, te kendshem, njeri po zgjatej ne ujin e liqenit. Ne lulishte vepra arti, disa figura me veshje popullore dhe me tej ne nje shesh rrethor perballe njeri tjetrit, permendoret e Kutelit dhe Lasgushit. Kuteli i bute, si perhumbur, Lasgushit sikur i frynte era e liqenit ne dimer, me shall, me republike ne koke, me nje fytyre ku ishte plazmuar me shume mjeshteri nje zemerim i frikshem, gati-gati nje hakerrim…

- Me pelqen Pogradeci, i thashe mikut vendas me entusiazem, jo si Korca…

- Kur te shikosh edhe qytetin brenda do te mendosh ndryshe, ma priti ftohte. Njesoj si Korca eshte, s’ka pune, s’ka pare, turizmi ketu zgjat vetem nje muaj e gjysem, nuk rrohet vetem me te. Shtepite e reja qe shikon ne fushen nga qafa e Plloces jane te gjitha bosh.

Nuk doja ta besoja, por kur pashe rruges se kthimit, germadhat e Gurit te Kuq dhe pastaj pergjate rruges buze liqenit djem te rinj qe mbanin neper duar qeska me cironka dhe i tundnin sa here kalonte ndonje makine, me pushtoi prape pikellimi i Pazarit te Korces.

Ditet para zgjedhjeve, Tirana ishte uzurpuar nga dy fytyra. Te dy buzeqeshnin, Rama si protagonist ne nje kompozim njerezish, Basha i vetem. Kaq shume buzeqeshje konsumohet ne zgjedhje, aq sa qe s’ngelet me gje per me pas. Ne sloganet “aleance’ ishte fjala kyc per te dy palet, qe bashke me portretet, i gjeje kudo, shperndare ne menyre te barabarte dhe ne vende publike te caktuara mesa duket qe me pare. Jo si heret e tjera ku te mundeshin e kush te vinte me shume, as grafite neper mure, as fyerje per kundershtarin. Besoje se do ishin zgjedhje te qeta, te kulturuara.

Dukej qete e megjithate neper bisedat e njerezve ndjehej nje frike qe vidhej si hije mes fjaleve te zakonshme. Ditet e mbetura pakesoheshin dhe frika shtohej vazhdimisht, tashme guxonte te dilte edhe hapur kur pihej nje kafe menjane, po sidomos mbremjeve kur ndiqje lajmet. Sa me te qeshur dukeshin ata ne ekran, aq me pak u besohej, aq me teper rritej dyshimi se ata dicka fshihnin me kembengulje per diten e fundit. Dikur frika doli nga poshte dyerve te apartamenteve si uji i nje cezme harruar hapur, zbriti shkalleve dhe u derdh rrugeve, autobuzave urbane, lulishteve me pensioniste, furrave te bukes, lokaleve te qendres dhe u ndal ne pragjet e zyrave te shtetit. Atje nuk mund te hynte. Tashme ishte kthyer ne nje ankth. Askush nuk besonte me per zgjedhje te qeta. Keta jane te marre, mendoja, eshte forca e zakonit qe i ben te dyshojne. Nje dite edhe ne do te benim zgjedhje normale si gjithe kontinenti, pse te mos ishte kete rradhe. Mos u mashtro nga Tv, me tha nje nate motra, qe i kishte ikur gjumi, fol me miqte e tu…

Se c’mendonin ata te PD-se nuk e mora dot vesh; nje miku im i asaj ane, qe i dinte gjerat mire, ishte vazhdimisht i zene, nuk gjente dot kohe as per nje kafe. Tek PS-ja, tek ata te brendshmit, ishte nje frike se kundershtari dicka kishte pregatitur per te rrembyer zgjedhjet, po ata nuk po e perfytyronin dot. Per LSI-ne flitej se do derdhte pare’ te madhe. Ne nje qender elektorale te LSI-se aty prane ku banoja, kishte gjithmone te rinj qe rrinin deri vone para saj por pa bere asgje. Sikur donin te jepnin pershtypjen e ‘forces se madhe’. Nje ish-koleg ne Fier me ankohej se u kishin ulur rrogen, per te krijuar nje fond me qellim te punesonin perkrahes te LSI-se. Ndersa nje miku im i Ballit, qe ishte ne fushate, por qe rrinte me mua gjithe diten sa here shkoja atje, me thoshte se ne qytetin e tij, sido qe te venin zgjedhjet, kandidati i djathte do dilte ’i fituar’. Sipas neoballistit, ai e dinte qe nuk fitonte dot dhe gjithe ndihmat qe i jepeshin per zgjedhjet i fuste ne xhepin e vet. Hallall, i thashe, kete lloj bisnezi s’e kisha imagjinuar ndonjehere.

Ne Tirane dita e zgjedhjeve ishte fare e qete. Harxhova nja dy ore te mira me nje kusheriren time, qe ishte martuar ne Prishtine para dhjete vjetesh por qe donte te votonte ne Tirane patjeter. Shkuam ne tre-kater qendra votimi, hynte brenda, vonohej ca atje dhe kur dilte thoshte gjithnje: Nuk e kisha emrin as ketu. Me ne fund votoi. Per ke?- e pyeta. Paret dhe vota nuk tregohen, tha. Edhe mekatet, shtova, por ajo dukej aq e lumtur dhe s’ia vari verejtjes sime.

Pastaj ne ditet e numerimeve nuk ndaheshe dot nga televizori, te dije kush kish fituar ishte nje ethe qe nuk i shpetoje dot. Nuk kisha menduar se Rama mund te fitonte per here te katert, por kur pashe diferencen e madhe ne qytetet e medha, sidomos Durresin, s’kisha me dyshim se ai do te fitonte. Nuk mund te mbetej Tirana pas qyteteve te medha, nuk mund te sillej si nje komune e humbur nga ato qe gjashte muaj pregatisin zahirene e dimrit e gjashte muaj te tjere e hane. As Nazarko ne Tv nuk e diskutonte, Zaloshnja e kishte provuar matematikisht fitoren e Rames, Cili, qe sic flitej, dikur ne Prrenjas paskish qene Naim, por u be Henry sapo erdhi ne Tirane, mbrohej sa mundej por dukej i humbur, megjithe sofizmat qe i shkonin per mrekulli me buzet e holla. Megjithate 'daja', taksisti i bllokut, qe banonte ne katin e pare ishte vazhdimisht i frikesuar. E ke te fitume, i thoshja sa here shikoheshim por ai gjithmone pergjigjej: S’i njef ti keta…

Kur Ristani filloi te numeroje edhe votat e pavlefshme qe tani i quante ‘ne kuti te gabuar’, ethja dhe frika arriten apogjeun. Pashe njerez te hakerruar, qe po t’i therriste Rama, do kishin mbushur rruget dhe asgje s’do mund t’i ndalte. Atehere e ndjeva friken realisht. Me thoshin se Gjinushi qe kur filloi rinumerimi, i kishte thene Rames se procesi ligjor elektoral ishte shkaterruar, ishte i humbur dhe duhej ta kthente ne proces politik. Rama nuk kishte pranuar, atehere ky i kish derguar nje sms: ti s’ke bythe... Disa kishin akoma shprese tek nderkombetaret, amerikani e kishte ndjekur vete numerimin, kishte qene i pranishem ne salle, bile kishte perveshur edhe menget. Pyeta dike i cili kishte akses ne qarqet e larta, qe ma preu shkurt: Amerikani eshte intelektualisht nje medioker, ai i OSBE-se, nje trap me gjithe lecka.

Shkova para KQZ diten e pare kur u be demonstrata, por isha vone. Perleshja sapo kishte mbaruar. Perleshje, qe sic me treguan, duhej marre si nje eufemizem. Atje kishte me teper police se sa njerez. Dy-tre rradhe te shtrenguara rrotull parmakeve te lulishtes se vogel pas Pallatit te Kongreseve, por fytyra pa nerv sikur te mendonin : c’na gjeti belaja neve… Kurse brenda parmakeve tek hyrja e KQZ, gardistet me qendrime impozante, te vranet ne fytyre, forca e vertete e pushtetit, ata sikur thoshin: Nuk hyn kush i gjalle ne kete dere. Isha i sigurte se ata nuk mendonin, ata vetem bindeshin dhe zbatonin. Cdo pushtet e kishte pasur nje garde qe nga kohet e Hanibalit, nga ato qe prijesin as te vdekur nuk e dorezojne.

Perballe, popull gjithfaresh, ne sheshin e ngushte midis Stadiumit dhe Pallatit te Kongreseve. Ishte thene se kishin ardhur pese autobuza me militante nga Lushnja... aha, nga Lushnja, aty kishte vetem kryeqytetas. Rrinin grupe-grupe dhe s’dinin c’te benin.

Muci Nano rrinte i vetmuar, me dha doren kur i kalova prane. C’ne ky, pyeta, ku me njeh? Ka kujtuar se je ti qe e njeh, me thane. Xhuvani, aktorja ishte edhe ajo, me nje pikellim engjellor ne fytyren qe s’kishte asnje shenje te moshes. Dikush aty, mesa duket me mori per dike tjeter, kur me erdhi prane, me pshperiti dicka ne konfindence. Kameramanet rrinin tek shkallet e stadiumit nen diell po askush nuk filmonte. Motra, qe tani bente edhe rolin e nenes, me mori ne telefon, mos rri aty, tha, eja ne shtepi. Mire, nuk me gjen gje…

Ne te vertete me vinte keq qe s’kisha qene ne ate miniperleshje. Me ishte ngritur nje mllef qe s’dija si ta nxirrja dhe kisha kohe pa u rrahur. Nga kjo race jam edhe une, mendova, dhe shkova tek Kolonat per nje kafe. Qe aty, ulur, duke pare turmen kuptoje se ishte nje hutim i pergjithshem. Vetem pak me tej, ne zyrat e kryeministrise, e dinin me siguri si do te perfundonte edhe kjo histori zgjedhjesh. E kishin ditur gjithmone.

Diten qe u bllokuan rruget me duhej te shkoja ne Vlore. Kishim degjuar dicka dhe u nisem heret. Ne Kavaje arritem te kalojme, por ne Fier ura ishte bllokuar. U kthyem mbrapsht ne Lushnje per te kaluar nga Berati dhe u penduam keq sepse rruga ishte sikur te qe bombarduar pa meshire. Tek Ura e Mifolit u bllokuam perfundimisht per tre ore. Vargu i makinave ishte i pafund, por cuditerisht njerezit te qete prisnin me durim. Asnje shenje revolte, asnje incident sikur te kishin votuar per ate bllokim rrugesh. Ne ure ishin bllokuar edhe dy furgona me police, te cilet rrinin brenda me fytyra te merzitura e te lodhura. Ne krye te ures kryebashkiaku Vlores me nja njezet perkrahes, bisedonte i ngeshem me nje oficer policie, disa kameramane filmonin me pertaci 3-4 goma makinash qe iu kishin vene flaken. Kur do lirohet? - pyetej vazhdimisht, askush nuk dinte gje. Dikush tentoi te kalonte nga ura e vjeter, por edhe ajo u bllokua shpejt, per habi nga nje makine policie. Me ne fund kur gomat u dogjen plotesisht, rruga u hap. Njerezit brohoriten dhe shoferet leshonin batuta gazmore kur shkembeheshin ne ure me makinat qe shkonin ne drejtim te kundert. Dukej si nje piknik, se ku ishin ata te pales tjeter aty s’e kuptova dot. Furgonat e policeve ndaluan ne lokalin me te pare, per ndonje kafe apo per te urinuar, kush dreqin e mori vesh. Shkuam ne Vlore neper gjysme autostraden e re qe ishte ndertuar ne kohe rekord gjate diteve te fushates.

Tirana ishte e bukur. Kishte akoma pluhur, ndertohej akoma, shpesh ishte ndertuar keq, bile edhe shemtuar, kishte proliferuar ne te katert horizontet me egersine e atij qe rritet, si nje adoleshent qe rrobat s’i rrijne kurre mire pas trupit, ishte e turbullt akoma edhe ne zemren e saj, atje ku Skenderbeu kishte mbetur i vetem, si pas nje beteje te humbur nga ato te librit te Schmitt-it. Por gjithe qytetet e botes keshtu jane, ose keshtu ishin kur ndertoheshin. Ndoshta vetem Brazilia mund te perjashtohej, qe megjithate s’ishte bere kurre Rio de Janeiro. Edhe ne Quebec City mund te gjeje per te kritikuar.

Mund te ishte ndertuar shume me mire, pa asnje dyshim, por as vrulli i individeve nuk mund te ndalej, as shteti s’kishte qene kurre aq i forte sa te mbante rregullin. Per fat te keq zabitet e zyrave te ketij shteti ishin leshuar bashke me ushtrine e akinxhijve per te bere placke. Shteti nuk ndertohet me mitingje, as me kundermitingje. Raca e idealisteve ashtu si dhe ajo e burrave te shtetit dukej e shuar, kishin mbetur vetem kritiket. Puritanet shikonin vetem zi, por ne kete bote reale e mira dhe e keqja, e bukura dhe e shemtuara kane fjetur gjithmone ne nje shtrat.

E megjithate, pertej kritikave, Tirana ishte e bukur. Te gjitha arteriet kryesore, ne vecanti zona qe pershkonte Lana. Ishte bere shume e madhe per ta pare te gjithen, nuk di te them shume per periferine, por ajo qe kish qene Tirana e dikurshme dhe qe mund ta krahasoja me kujtimet e mia, ishte shndrruar ne nje vend te kendshem, ku mund te jetoja me deshire. Dhe me gjithe ndertimet qe vazhdonin akoma, ishte qytet i paster. Asnje tjeter ne Shqiperi nuk ishte aq i paster sa ajo. Kishte zona banimi qe ishin sistemuar perfundimisht, edhe bukur, edhe paster edhe me te gjitha cka nevoje nje qytetar. Pashe nje te tille diku pas stadiumit Dinamo, kur ngjitesh nga kodrat, majtas. Ketu mund te shihej e ardhmja e Tiranes. Mbas dhjete vjetesh mund te ishte e tera keshtu. Deri atehere do te ishin rritur edhe pemet, sidomos ajo specie e bukur e rrepeve shtatlarte mbjelle kudo dhe atehere rruget do t’u shembellenin lumejve te blerte kryq e terthor qytetit…

Kishte marre hijen e metropolit, e ndjeje peshen e rende te qytetit te madh modern. Bisneset, kryesisht pergjate autostrades se Durresit, ishin modernizuar dhe kishte prej tyre qe edhe nga ambjentet asgje nuk i dallonte nga ato te kontinentit. Koha e zanatcinjve ishte ne perendim e siper. Vetem nderim mund te kishje per keta njerez, qe kishin realizuar aq shume ne aq pak kohe. Etapes se ndertimit te banesave po iu vinte fundi dhe te ardhurat pasketaj do te derdheshin ne bisneset, te medha apo te vogla dhe atehere koha do te ecte me shpejt.

Ajo qe me pelqeu me shume ne Tirane ishin njerezit, sidomos rinia. Nuk e prisja te ishin aq te bukur. Kur me 1992, Ilario qe vinte nga Brindisi per here te pare me kishte thene ‘qenkeni race e bukur’, e kisha marre per nje kompliment dashamires, nje menyre ngushellimi per gjendjen qe ishim.Tani e shikoja vete dhe s’u besoja syve: kur u bene kaq te bukur? Femra ishte shndrruar teresisht, nje objekt qe nuk ia hiqje dot syte dhe te jepte nje kenaqesi te vertete estetike.

Te ecje ne rruget e Tiranes dhe ne cdo hap te ndeshje ne bukuri njerezore, ishte kenaqesi e vecante. Mbase me teper se cdo gje tjeter kjo e bente Tiranen te dukej aq e bukur. Te uleshe jashte ne trotuar ne ndonje nga lokalet e ish bllokut, ishte si te merrje pjese ne donje parade bukurie. Te kalonin prane, takat qe kercisnin, feshferitja e fustaneve, fytyra te bukura e te embla, nje feminitet joshes, zera te ngrohte dhe ndjeheshe peng i nje bote befasuese qe nuk e kishe besuar se ekzistonte me pare. Te vinte keq qe kishe humbur kaq vite larg. Nuk kisha pare askund s’i ketu, ndoshta vetem ne Budapest, por atehere ishte shume shpejt, kjo race e bukur s’kishte shperthyer ende dhe krahasimi mund te ishte i manget.

Pamje te bukur njerezore e gjeta edhe ne Durres, cuditerisht edhe ne Vlore; Fieri m’u duk shume maskilist, Korca e dikurshme s’ishte me ajo, ne Elbasan kalimthi, po s’dukej te kishte ndryshuar dhe aq shume. Edhe Prishtina kishte nje rini te bukur, ndonse pa shkelqimin e Tiranes. Ulqinaket ishin te kendshme, si te sperkatuara me nje tis naiviteti. Tek meshkujt gjakovare dhe pejane, fytyra shume burrerore, sy qe veshtire t’i perballoje.

Para se te nisesha kishte qe ma mburrnin Tiranen, kishte qe e shanin. Secili ka syte e tij, Wilde thoshte se “e bukura eshte ne syte qe e shikojne”. Ndoshta eshte dashuria qe m’i zbukuron, por c’mund te ndertojme pa dashuri …

Gjithmone ka nje fund, nje ndarje, si nje vdekje e vogel. Paradite kisha pare Kadarene tek Juvenilia. I heshtur me shikimin humbur diku mbi kokat e njerezve. Pastaj i ishte ngjitur ngadale pyllit te kodrave te Saukut. Peshperitej se po shkruante pjesen e dyte te “Mosmarreveshjes’.

Zgjedhjet ishin bere dhe vjedhur. Njerezit i trembeshin nje autokracie te re. Ajo ishte aty prej kohesh, por ata do ta besonin vetem kur te trokiste ne porten e tyre. Keshtu ka qene gjithmone, e kemi kujtesen te shkurter. Pasdite nje vajze e vogel qe shiste bajame te pjekura nuk pranoi t’i lija dicka me teper. Ne mbremje ra dhe shiu i fundit ne Tirane. Neser kur te kete lindur dielli mbi Dajt do te jem diku mbi rrafshinat e Europes. Europa, motra e Kadmit, thua e kujton te vellane ballkanas?

Me ka pushtuar nje ankth si ne ikjen e fundit. Atehere nuk e dija ku shkoja, askush nuk me priste. Tani kam nje shtepi atje, e megjithate eshte i njejti ankth qe te nguros fjalet. Ndarja kuis pas dere. Lotet e ngrohte te motres, dashuri, qe ka peshen e dhimbjes. Ne mos ardhsha dot me, do vijne te me marrin.

Atij qe iken, i duket se ka lene gjithcka aty, atij qe mbetet i duket se gjithcka ka ikur andej. Por e verteta eshte diku midis, gjithkush dicka merr e dicka le. Me ka marre malli pa ikur akoma, me duket se jam pezull mbi oqean, nje kembe ketu, nje atje. Jam duke shkuar ne shtepi apo duke ikur prej saj?

Fund
Pranvere 2011

Shënime udhëtimi - Pranverë 2011 - Pjesa IV

2011-08-24T14:11:00.010-04:00

Nga E. CANA

Ne Malet e Zeza te Veriut

Ne piken kufitare te Murriqanit me Malin e Zi flitej shqip nga te dy palet. Ia jepje pasaporten shqiptarit dhe dy metra me tutje ta kthente malazesi. Ishte me lehte se te hyje ne Kosove. As pyetje, as bezdi, thjesht nje vule dhe mirupafshim. Por ne te dy anet kishte nga nje surprize. Ne anen shqiptare per te shkuar ne kufi duhej te kaloje nje ure te vjeter lene pas dore me nje kalim mbi Bune, ku s’kishte asnje sinjalizim dhe mund te prisje paq sa te mbaronte vargu i makinave qe leviznin ne te kundert. Askush s’te hapte rruge. Pas ures rruga vijonte permes nje fshati, qe s’ia mora vesh emrin, ku nuk shikoje ndertime te reja, me shtepite e vjetra dhe muret e çngjyrosur te oborreve ne buze te rruges, pleq ulur para portave nen pluhurin e rruges, femije qe vraponin mespermes saj. Si neper tym me kujtohej kjo pamje, qe s’kishte ndryshuar, kur shume kohe perpara kisha shkuar njehere ne ate zone deri ne plazhin e bukur te Velipojes. Ishte nje peizash qe s’do kisha dashur ta shihja per se dyti.

Ura e re qe po behej e linte fshatin menjane dhe po te sistemohej edhe rruga deri ne kufi, udhetarit do t’i kursehej ajo ndjenje e hidhur kur ndjen prane varferine e prapambetjen. Ato pak investime qe kishin filluar mund te ishin kryer me kohe, qekurse u hap pika kufitare. Ne kufi fitohet first impression per vendin ku hyn dhe dihet sa e veshtire eshte te shlyhet. Ne anen tjeter tabela e pare rrugore qe hasje ishte e nje fshati qe quhej Vladimir dhe te dukej se kishe hyre ne boten sllave, megjithese kudo flitej shqip. Matane ishte e kunderta, te impononin ate pershtypje te pare qe u duhej.

E lame menjane Ulqinin me mendimin ta vizitonim kur te ktheheshim dhe i rame shkurt per ne Tivar. Prej ketu relievi ndryshonte menjehere. Pas kufirit kishim kaluar neper nje fushe me fshatra te vogla, qe nuk te linin te mendoje se kishte ndonje zhvillim kushedi cfare, e cila duke iu afruar bregdetit zevendesohej gradualisht me kodra gjithnje e me te larta. Sapo dilje mbi Tivar te befasonte deti, nje vije bregdetare e mrekullueshme dhe po aq malet qe shtriheshin te larta rreth 1000 metra buze tij. Te gjitha keto se bashku nuk i prisje dhe ndjeheshe befas ne nje bote tjeter. E dija se deti eshte shume me i bukur kur e sheh nga lartesite, kontrasti i thelle te krijon nje tronditje, qe kalimet e buta sado te shkelqyera nuk munden. Ndofta per te njejten arsye, njerezit edhe kur i kane te gjitha e s’u mungon asgje, perseri fshehtazi enderrojne aventuren, nje thyerje ne jeten e tyre, megjithe friken se mund t’i humbasin te gjitha.

Qytetet, te gjitha deri ne Kotorr, ngriheshin buze detit, mbi shkemb, plazhet e vegjel, te ngushte, nuk ishin me teper se bikini ne trupin e nje femre me kembet zhytur ne uje. Kishte plazhe rere edhe me pak se 100 m po te gjithe te bukur, madje shume te bukur, te paster, te sistemuar, me te gjitha ç’duhet per te kaluar dite vertet te kendshme. Edhe natyra perreth e mrekullueshme: deti gjithmone blu, qyteti shumengjyresh, kodrat e blerta dhe pas tyre sfondi me malet e larte te te xhveshur midis grise dhe kafes. Midis Buduas dhe Cvjeti Stefan, ishte nje pyll ullinjsh disa hektaresh, qe te jepte nje kenaqesi te vecante kur udhetoje mes tij. Te gjithe ne bregdet jetonin me turizmin dhe dinin t’ia benin sherbimin shume mire, gjithcka e sistemuar dhe mbi te gjitha, ajo qe neve qe vinim nga Shqiperia na bente nje pershtypje te forte, shume, shume paster. Ketu vershonin mbi nje milion turiste, gjate nje vere te zgjatur prej majit ne tetor dhe pothuaj cdo shtepi ofronte dhoma per turistet, pothuaj te gjitha kishin nga nje tabele “room / soba”. Vinin nga vendet e veriut te larget, nga gjithe Europa, sllovaket kishin bile nje plazh qe e kishin investuar vete, vinin me shumice nga pertej oqeanit, po sidomos ruset ishin vazhdimisht ne rritje. Keta kishin bere investime te medha, resorte me vila te mrekullueshme ne lartesite mbi qytete e bile edhe ne nje qytet te sistemuar me kohe si Budva shikoje ndertesa te larta ku punohej. Parase, jo si ne Shqiperi, por edhe ketu nuk i rezistoje dot. Ndenjem nje dite e dy nete ne Cvjeti Stefan, nje nate prane Tivatit ne nje nga shtepite qe shtriheshin me rradhe anes rruges ne gjirin e Kotorrit, me nje plazh vetem 4-5 metra, dhe per sherbimin s’kishe ç’te thoshe. Mund te haje jashte, mund te gatuaje edhe vete ne nje kuzhine te vecante. Te gjitha komoditetet, te gjitha nevojat, veshtire te gjeje arsye per t’u ankuar.

Ndaluam per pak edhe ne Tivar dhe m’u kujtua qe edhe Migjeni kishte qene ketu per pak kohe tek e motra. Femija i mitur do te kishte luajtur ne kete breg duke hedhur guralece ne uje, do te kishte qeshur, vrapuar me shoke. Do te kishte shkuar mbase edhe ne fshatin e gjyshes se vet, ne Kucin e larget mes maleve, ku kujtimi i shqipes ndofta s’ishte shuar ende. Atje do te kishte prekur nga afer per here te pare mjerimin, qe do t’ia mbante peng jeten e tij te shkurter. Te shkurter sa nje vetetime ne qiellin e nates. 27 vjec, ajme, vetem 27.

Nuk kisha bere dot kurre paqe me vdekjen e tij. Me dhimbte sa here e kujtoja, sikur kishte ndodhur nje dite me pare, me dukej se kisha qene atje kur e kishim zbritur ne gropen e zeze ne te hyre te vjeshtes dhe e kishim mbuluar me gjethet vyshkura te Kangeve te pakendueme, sic kishte lene amanetin vete. Ky vend qe do shkelja kishte qene edhe i tij dhe e ndjeja se sido qe te ndodhte, do te me dukej me i bukur se ç’mund te ishte ne te vertete.

Cvjeti Stefan (Shen Stefani) ishte nje qyteze e vogel ne shpatin e pjerret te malit, me nje ishull te vogel fare prane bregut. E kishin lidhur me pas me sterene me nje rryp i ngushte toke, aq sa mund te kalonte nje makine. Ne te dy anet e istmit kishin krijuar nje plazh i vogel te ngushte disa metra me rere te trashe. Prej andej, ne nje rruge zigzage mes ullinjsh, ngjiteshe ne qytet ku shumica jepnin dhoma per turistet.

Nga veranda e Saves, pronares se shtepise-hotel ku bujtem dy nete ne Cvjeti Stefan, ishulli dukej si nje kartoline e zbukuruar nga ato qe pregatiten per urimet e vitit te ri. Ishte nje ishull shkembor me nja 30 shtepi mesjetare te gurta, trekatshe me dritare te vogla dhe pullaze me tjegulla, ngjeshur njera pas tjetres duke lene vend per rrugica fare te ngushta, mesjetare. E megjithate midis tyre rriteshin pisha e qipariza te larte. Nje qyteze e koheve veneciane pa dyshim, qe i ishte dhene koncesion nje kompanie turistike dhe shndrruar ne nje pike turistike elitare me nje sharm te vecante. Gjeja me e bukur qe pashe se bashku me Kotorrin e vjeter dhe keshtjellen e Ulqinit.

Ne mengjes, kur pija kafen me konjak qe ma pergatiste burri i Saves, ndersa zhurmat e dites ende nuk kishin filluar dhe kur mbi blune e palevizshme te detit davaritej tisi i fundit i agimit, ishulli me godinat veneciane dhe qiparizat e erret, me jahtet e bardhe aty ketu ne gji si pulebardha dukej sikur sapo ishte shfaqur per here te pare pikerisht ate mengjes. Pikerisht per mua, per te me dhene nje prehje shpirterore te thelle, te ngjashme me ate te nje besimtari qe sapo ka mbaruar lutjen ne kembet e shen Merise dhe ben per here te fundit mbi trupin e vet shenjen kryqit. (Paqja rente mbi ty, amen!). I shoqi i Saves, qe me sherbente vetem per te mundur te shkembente dy fjale dhe qe e kishte pare kete pamje tere jeten, heshtte edhe ai. Te zgjohesh cdo mengjes me kete paqe ne shpirt, mendoja, keta njerez ketu duhet te jene shenjtore. Ashtu sic kish edhe emrin qyteti, Shen Stefan. Por nuk ishin. Bashkia donte t’u jepte leje ca milionereve malajziane per te ndertuar nje kazino, por banoret nuk donin. I shoqi, me ato dy fjale qe dinte italisht, thoshte se nuk eshte mire, por Sava mallkonte e shante me ze te larte. Ishte serbe dhe administronte pronen e te shoqit, nje shtepi qe e kishte trefishuar dhe kthyer ne hotel per turistet. Shtepia ngjitur, hotel edhe ajo, ishte e te kunatit por nuk flisnin me sa duket per shkak te Saves. Ishte nje grua e madhe, e fuqishme. ‘Pele serbi’, me kujtohej nga feminia ne qytetin tim, qe quanin ca kuaj vertete shume te medhenj, qe me kohe u humbi raca. Duke pare Saven dukej se ajo shprehje nuk ishte per kuajt, por per grate serbe, nje metafore qe femijes se dikurshme nuk ja kapte dot mendja. Ajo bente cdo gje atje, burri kishte vetem tapine. Ajo ndertonte, administronte, komandonte. I fliste mjaftueshem gjuhet e turisteve, pothuaj te gjitha, por shqip jo, s’dinte asnje fjale megjithese kishte nje klientele te garantuar shqiptaresh. Vishte nje fustan prej nje cope qe i leshohej lirshem pas trupit, te care ne te dy anet deri lart. Sa here ulej e ngrihej i zbuloheshin dy kofshe teper te bardha e te fuqishme, si te Tina Turner-it. Nuk mbante sutjena dhe gjinjte e medhenj i vareshin deri tek fundi i barkut. Gjithmone do te ishte e lyer gjekundi me boje, ngaqe riparimet e vogla i bente vete. Shtepia ishte shume e mirembajtur dhe ate cope toke ne taracat qe kishte per rreth e kishte bere si parajse me lule e peme gjithfaresh. Ishte dhe nje ulli i vogel, qe sapo kishte celur, me ato lulezat e verdha te zbehta, qe me jepte nje ndjenje te ngrohte familjeje.

Diten e dyte erdhi edhe ajo per kafen e paqes se mengjezit. Me kishte degjuar qe kisha shkembyer dy fjale rusisht me te shoqin ngaqe nuk po merreshim vesh ne italishten e tij te varfer dhe ishte bere kurioze. Me foli rusisht por i thashe qe kuptoja pak. Anglisht ose italisht, i pata thene kur me kishte pyetur se cfare flisja. Aha, tha, dhe kishte heshtur. Me pas, fare papritur kishte pyetur:

- Eshte e vertete qe amerikanet e kane vrare Bin Ladenin?

-E vertete, pohova, perderisa e ka thene vete Obama..

- Aha..- tha prape dhe thithi cigaren. Heshti ca pastaj dergoi te shoqin te na bente nga nje kafe tjeter. Edhe konjak,-i thirri nga pas.

- Amerikan je ti?- pyeti sikur te mos dinte gje. I shpjegova qe banoja ne Amerike dhe qe isha shqiptar. Piu konjakun, e ndezi prape dhe u kthye e tera nga une:

- Shiko, tha, amerikanet genjejne. Obama me shume nga te gjithe. Dhe shpertheu me mllef kunder politikave amerikane ne bote. Mbrojti irakenet, tha se amerikanet shkuan atje vetem per naften, se as duan t’ia dine per demokracine atje; edhe me ruset kishte inat, me sa dukej qe s’i kishin dale per zot Serbise. Titon e vleresonte, por dukej hapur qe nuk e donte. Pastaj doli tek Milloshevici, ishte burre i mire, tha, mbrojti Serbine, kurse ata e bombarduan popullin e pafajshem, ne shtepine e vet. Kosovaret, me shpjegoi me shume seriozitet e bindje te patundur, marrin nga dy tre gra dhe bejne pesembedhjete femije, po Serbia nuk e le Kosoven, keni per ta pare. U kthye pastaj nga Mali i Zi duke thene se Gjukanovici, ish - presidenti ishte mafioz dhe mik me Berishen. Dhe me ne fund e mbylli:

- Berisha, edhe ai mafioz eshte, po eshte burre i bukur. Me pelqejne meshkujt si ai.

E kisha degjuar qetesisht duke u perpjekur te gjeja shpejt e shpejt ndonje pergjigje te shkurter, por therese, mirepo me kapi e qeshura: - Sava, te lutem jo deri ketu...

Ja beri me dore sikur te thoshte ‘ku merr vesh ti ‘ dhe me tha te dilja andej nga plazhi, te zija ndonje ruse, se per gruan time atje ne Amerike do te kujdesej vete Obama. Jane te mira ne krevat, tha, po jane shume te pista. I urrej kur me vijne ketu, i marr vetem kur s’kam te tjere. Ne fakt ajo i urrente te gjithe, vetem per nordiket ishte me e permbajtur.

Sava ishte serbi i dyte qe bisedoja ne jeten time. Ne Amerike kisha takuar nje tjeter dhe me habi kisha vene re se kishim shume zakone te njejta, edhe atje ku nuk e prisja. Me pas djali i tij u martua me nje shqiptare dhe u beme edhe miq per ca kohe. Nuk e di per te, por une vazhdimisht ndjeja nje siklet, sikur midis nesh te ishte nje grope e hapur qe priste prene e saj.

Budva ishte fare prane. E mbanin per qytetin me te mire turistik dhe shqiptaret e preferonin shume. Natyra ishte e bukur, por qyteti vete jo dhe ndonje gje aq e vecante, mbizoteronin ndertimet e kohes se Titos. Megjithate kishte shume hotele te mire. Nje shetitore pergjate bregut dhe nje lulishte qe e ndante nga qyteti. Kishte nje port te madh jahtesh. Kushtonin miliona, njeri me i bukur se tjetri. Nje ish kapiten shqiptar me tregonte jahtet e shqiptareve, ishin nja pese a gjashte, te medhenj dhe shume luks. Keta e benin plazhin thelle ne det, ankoroheshin diku ne gji, kalonin diten duke u lare ne ato ujra te bukura, dreken mund ta hanin diku ne Kroaci dhe ktheheshin ne mbremje te luanin ne kazino.

Qyteti i vjeter brenda mureve te kalase shume terheqes, ruante gjithandej stilin e vjeter mesjetar. Mbremjet kishin nje gjalleri te vecante dhe turma e zhurshme te induktonte pa u ndjere nje gjendje te hareshme. Lule ne vazo neper dritare apo rreze mureve, por peme pothuaj fare. Me ne fund, ne nje lokal te hapur ku ishte nje e tille qe i ngjante nje ombrelle te madhe, dhe qe sapo kishte celur nje lule te vogel te bardhe qe kishin aromen e mjaltit, njerezit mbanin me durim nje rradhe te gjate.

Ne naten e bute te majit aroma e saj ishte dehese. Te kapte nje mall i thekshem per te bere dashuri dhe u be nje mundim i vertete te ishe vetmitar ne mes te turmes. Ne nje nate te tille, qe te pikte ne zemer, ishte mallkim te mos kishe kujt t’i thoshe, te dua. Dikur, papritmas ra nje shi i shkurter vere me pika te medha qe kercisnin me zhurme mbi pllakat e gurit dhe njerezit u struken ne pragjet e portave rrugicave te qytetit prane e prane. Dhe befas zhurma e qytetit u kthye ne nje peshperitje te madhe zerash te ngrohte. Atehere u be e padurueshme. Te ndjeje prane aromen e trupit femeror perzjere me ate te shiut te ngrohte ne te ngrysur, piklat e vogla te sterkalave te ujit si diamante mbi gji, nen qemerin e gurte te nje porte te huaj,diku ne nje qytet te panjohur, ah,... si behet jeta nganjehere, jep gjithcka per nje çast te vetem.

Ne lulishten e madhe buze detit, ne gjysmerresire vuajtja ndjehej me pak. Ketu kishte disa lloje pemesh ekzotike qe s’i kisha pare asgjekundi; te gjitha me lule me aroma te forta, shume te vecanta. Te vinte keq qe shqiptaret nuk i sillnin ne vendin e tyre, ashtu si emrat e huaja te kafeneve prej andej nga kishin qene. Mblodha prej tyre sa munda dhe ja lashe Saves ne tavolinen e verandes. Te nesermen, kur pagova 20 euro per nate, cmimi ishte dyfishuar qe nga vera e kaluar, duke hedhur nje shikim terthor mbi to, me falenderoi me nje ‘Hvala’ ne gjuhen e saj qe me tingelloi me bute se kurre.

Duke u larguar te nesermen per ne Kotorr, i hodha nje sy te fundit me nje ndjenje te dyfishte qytetit te vjeter rrethuar me mure te lashte, qe keta e quanin Budva, por qe kishte qene Budua dikur, ashtu si edhe Butrinti, per hir te demit mitik.

Mali i Zi vetem rruge nuk kishte. Nuk di ç’behej ne brendesi, ndofta mund te ishte ndonje autostrade per ne Podgorice, nga harta ashtu dukej, por gjate bregdetit, ato ishin fare te ngushta, aq sa shpesh duhej te ndaloje per t’u shkembyer.

Gjiri i Kotorrit ishte enderr. Po te mos e dije qe kishte lidhje me detin do ta merrje pa medyshje per nje liqen malor, i qete, i kulluar, blu, rrethuar nga male gjithandej, shumica te zhveshur. Kotorri i lashte ishte i magjishem, shtepi mesjetare kaq te larta dhe sheshe te medhenj vetem ne Sienna kisha pare. Prej tyre mund te imagjinoje se cfare zhvillimi kishte pasur ne ato kohera te largeta. Mbi qytet, lart ne mal, ishte nje kishe a manastir ndertuar prej masoneve me nje mur rrethues te gjate, ngritur ne nje reliev pothuaj vertikal. S’kishte asnje sens ai mur sepse ne ate rrepire as dhia s’ngjitej dot, por me sa duket edhe atehere paraja e tepert harxhohej me lehtesi keshtu si sot. M’u kujtua se ne Shqiperi kisha pare aq shume lokale e hotele te ndertuara si keshtjella te verteta mesjetare; kudo, edhe atje ku s’kishte patur kurre, fushes se Myzeqese. I erdhem rrotull gjirit ne rrugen e ngushte, po gjithsesi te kendshme deri ne Bijela e Herzeg Novi, dhe u kthyem me pershtypjen se qene qytete te ndertuara nen kontroll, por pa ndonje shije te vecante. Ne Tivat, e zonja e shtepise, serbe edhe kjo, ku bujtem me 8 euro per nate, na tha se jo larg prej aty ishte varri i Teutes, mbretereshes ilire. Po errej, megjithate kaluam gjirin me traget dhe kerkuam deri prane Rizanit por me kot. Ajo na kishte thene se eshte nje varr i thjeshte dhe ne muzg mesa duket nuk e kishim dalluar dot. Ose ajo gabohej, legjenda fliste se aty duhej te ishin tumat e Kadmit dhe Harmonise, prinderve te Ilirit. Nuk gjetem gje, as njeren as tjetren, por as vete nuk do ta kisha besuar se do te kerkoja neper nate gjurme te rrenjeve aq te largeta.

Ne kthim drejt Ulqinit, duke hetuar malet e larta, krejt te zhveshura, vrisja mendjen se perse jane quajtur male te zeza. Nuk me kishte rastisur te lexoja gjekundi ndonje shpjegim, po as kisha kerkuar. Mendoja se ndoshta nga qe te para prej detit ne perendim, heret ne agim, kur dielli ishte akoma pas tyre, ato ishin krejt ne hije dhe ngjanin te erreta. Dhe udhetari i huaj i paditur i emertonte nisur nga nje pershtypje e vet. Ashtu sic kishin quajtur helenet Çamerine dhe Anadollin me termin Epir. Pastaj askush nuk kishte pyetur pse, ashtu si dhe une, dhe keto emertime kishin hyre e mbetur ne histori. (Ishte qesharake t’i zbertheje kuptimin: Vorio Epir = pjesa veriore e vendit perballe matane detit. Huh, kaq barbare te kishin qene greket, te mos njihnin as tokat e tyre). Por ndoshta ishin quajtur ashtu, te zinj, ne te njejten menyre metaforike si dhe Bjeshket e Namuna, nga qe jeta ne ato male te shkreta ishte aq e veshtire. Sidoqofte “Bjeshket e Namuna” tingellonin me poetike.

Burri i Saves me shpjegoi se, siç e kishin mesuar ne shkolle, emertimi Mal i Zi kishte ardhur nga nje fshat i vogel ne bregun perendimor te liqenit te Shkodres. Veshtire te besosh qe nje fshat fushor t’i jape emrin nje krahine te tere kaq malore. Por Cernojevicet, qe kishin mbreteruar gjate gjysmes se dyte te shek XV dhe ishin te lidhur me nje mije fije me kreret shqiptare, emrin e vjeter e kishin pasur Gjurashi, nje sllavizim i shqipes Gurazi, Guri i Zi. Pikerisht rreth asaj periudhe Dioklea e lashte ilire, me pas Zeta sllave, kish filluar te quhej Mali i Zi. Ketu Balshajt, qe i therrisnin Balshic, i nderonin me teper se ne anen tone, kishin themeluar dinastine e dyte malazese dhe e kishin shkeputur vendin nga varesia serbe. Jo me kot malazezet jane konsideruar ilire e arber te sllavizuar. I shoqi i Saves, njehere, kur e shoqja nuk ishte aty prane me kishte thene ne confidence: nuk jemi serbe ne, kemi dialektin tone. Prej ketej kishin ardhur njoftimet e para per shqipen. Peshkopi Tivarit qe me 1300 e ca shkruante se shqiptaret kane gjuhen e tyre, por perdorin germa latine. Dhe pak me lart se ketej, prej Raguze ishte permendur ne dokumenta shqipja per here te pare me 1284 : ”et audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesesca..”

Mbrritem me ne fund ne Ulqin. Duke kerkuar te shkonim tek Plazhi Madh u ngaterruam keq duke kaluar ne pjese te ndryshme te qytetit te ri. Ishte fort me i madh se sa e kisha menduar dhe duke pare pak ketu e pak atje nuk krijova dot nje ide te qendrueshme per te. Nuk njihet nje qytet qe e sheh per here te pare ne pak ore. Te pakten duhet te flesh nje nate, te ecesh me kembe, te kesh kontakt me njerez. Por, mend per heren tjeter. Gjithsesi edhe ashtu ne vrap e siper, kishte gjera qe te binin ne sy.

Tabelat e shitoreve si rregull ishin dygjuheshe, por gjithmone shqip pastaj sllavisht. Perdornin “pjekore” per lokalet ku piqej e shitej buke dhe ‘mishtore’ per atje ku shitej mish. Kurse tek ne ‘buke’ dhe ‘mish’. Nuk e di nese ishin ndikuar nga format sllave ‘pekara’, ‘mesara’, por m’u duk me prane natyres se shqipes si bulmet-bulmetore, perime–perimore. Mora byrek ne nje pjekore, disa llojesh nga pak dhe ishin qe te gjithe shume te shijshem.

Ne restorant pashe ne menu fjalen ’e pahueme’. Kamarieri me shpjegoi se i thoshnin djathit te mbeshtjelle me miell per t’u tiganisur. Fillimisht e mora per nje fjale te gegnishtes te panjohur per mua, por me pas m’u kujtua me ne fund se edhe ne jug te Shqiperise perdorej kjo fjale, ‘pah’- me kuptimin e pluhurit te imte. Tek Çabej kisha lexuar se fjalet me te vjetra te gjuhes ruhen me gjate ne skajet e vendit dhe se ishin nje prove e forte e lidhjes etnike te ketyre skajeve te largeta. Gjithmone kisha menduar se Çabejt duhej t’i behej nje permendore e madhe ne mes te Tiranes. Askush me mire se ai nuk me kish treguar se kush isha, perse isha akoma ne keto ane. Librin e tij “Hyrje ne historine e gjuhes shqipe” duhej ta lexonte i madh e i vogel ne Shqiperi dhe do te ndjeheshim me siguri me prane njeri tjetrit. Gjithe vepra e Çabejt eshte nje himn per Shqipen dhe Shqiperine.

Qyteti i vjeter ishte i bukur. Plazhi i madh ishte nje gji rrethor shume i bukur, si nje pishine e madhe blu perballe shtepive te kendshme qe i ngjiteshin kodres me rradhe. Ketu ishte zemra e qytetit. Mund te parkoje ne rruge, nje trotuar, nje bordure e ulet dhe ishe ne plazh. Nje Parge tjeter ketu ne veri.

Ne jug, kodra te bukura, te gjelberuara me pisha te buta dhe ne veri, keshtjella e famshme ku punohej per te ndertuar nje pale shkalle te reja deri lart. Shtepite brenda keshtjelles ishin te gjitha te restauruara duke ruajtur karakteristikat e kohes, rrugicat qe dredhonin mes tyre, te ngushta fare, as dy metra gjeresi shtruar me kalldrem dhe paster, shume paster. Megjithate punohej akoma dhe me thane se ruset kishin futur hundet edhe aty. Muret perendimore qe shikonin mbi det kishin disa frengji te medha, ku fishkellente era papushim. Kush e di qekur kishte qe frynte e s’pushonte kurre, sikur t’i sillte lajme te largeta keshtjelles se gurte ulqinake lart mbi det. Ishte nje pamje mbreselenese. Isha i sigurte se kushdo qe kishte ardhur ketu, kishte qendruar patjeter nen harkun e frengjive, kishte vezhguar detin gjate dhe kishte ndjere, ashtu turbull, dicka te panjohur me pare. Dhe qe i kishte premtuar vetes ne heshtje se do te kthehej serish …

Kishte restorante e lokale te tjera por pa e tepruar, jo ngjeshur njera pas tjetres. Restoranti ku hyme ishte ne buze te shkembit, rreth 40-50 metra thike mbi det. Quhej Antigonea sipas emrit te vajzes se pronarit. Kishin imituar mrekullisht nje mjedis peshkataresh, gjithe mjetet qe perdor peshkatari ishin ekspozuar rreth e rrotull natyrshem. Ne vend te perdeve kishin perdorur ca rrjeta te verteta peshkimi te punuara dendur. Komod, paster, kendshem. Prej atyre dritareve kam pare detin me te bukur, nje blu te jashtezakonshme, e papershkrueshme, e ndezur, e gjalle; te dukej si nje qenie gjigande qe merrte fryme, me zemren e ngrohte qe i pulsonte ritmikisht diku thelle brenda tij. Ishte hera e pare qe behesha xheloz per nje det tjeter.

Ne ate gji fantastik ishte ankoruar flota e Fuqive te Medha te Europes, me topat e ngritur e oxhaqet qe villnin tym te zi, per t’ia shkeputur Ulqinin Shqiperise e dhene Crna Gora-s ne nje pazar te felliqur me Turqine. Ulqini, qe fliste shqip me emrin e tij qe ne ag te historise, ishte bere fli dhe mbetur matane ne duar te huaja. Ulqini, ulku i vjeter i Ilirise. Te gjithe nderronin emer, vetem ai jo.

Pasdite vone u nisem per Tirane. Atje rinumerohej vazhdimisht, dite e nate. Por fitues s'kishte ende…

PJESA V- EPILOG

Ditet para zgjedhjeve, Tirana ishte uzurpuar nga dy fytyra. Te dy buzeqeshnin, Rama si protagonist ne nje kompozim njerezish, Basha i vetem. Megjithate, sloganet, te dyja me “aleance” ashtu si portretet, i gjeje kudo, por shperndare ne menyre te barabarte. Dukej qete e megjithate ndjehej nje frike se zgjedhjet mund te ishin te dhunshme ne Tirane. Kishte, nder me te kujdesshmit, qe ate dite do ta shmangnin duke shkuar ne qytete te tjere. Ankthi ishte i dyfishte, si do dalin, por dhe te vije ajo dite sa me shpejt e te shpetojme...

Vijon

Pjesa I

Pjesa II

Pjesa III

Shënime udhëtimi - Pranverë 2011 - Pjesa III

2011-08-17T18:34:00.007-04:00

Nga E. CANA

FUSHA E BLERTE E KOSOVES

1

Te shkoja ne Kosove kishte qene nje enderr e vjeter. Endrrat e hershme jane si dashuria e pare, koha rrjedh siper tyre grryen e shplan po deri atje thelle ku ato ruhen te paprekura nuk arrin dot kurre. Vetem vdekja mund t’i arrije, ka fuqine t’i zhbeje. Dikur ne koherat e lumtura te gjimnazit enderroja te shkoja te shikoja nje dite Parisin dhe Kosoven. Por cfare erdhi me pas nuk qe aq e lumtur; mbi endrrat mblidhej vazhdimisht pluhur e balte dhe ato zhyteshin thelle e me thelle. Vetem kur here pas here perpeliteshin atje poshte ndjeja se ishin akoma gjalle. Pastaj erdhen kohe udhetimesh, brodha gjithandej, por as ne Paris as ne Kosove nuk me coi hera. Per Parisin nuk e di akoma, por Kosoves i erdhi dita: qershor 2011, me siguri ne 100 vjetorin e ndonjeres prej atyre kryengritjeve te famshme per pavaresi. Atje fillonte dashuria per Kosoven qe pastaj u kthye ne nje mall te gjate. Ne historine qe mesonim ne shkolle, ne perpjekjet e Kosoves qe ishin me te medha se te cdo krahine tjeter te Shqiperise e megjithate qe mbeti jashte saj. Pastaj me vuajtjet qe pesonte, me demonstratat per pavaresi, me krimet qe e gjakosen ne fund te shekullit, me behej gjithmone e me e dhembshur, gjithmone e me dashur. Dhe atehere doja te dija cdo gje per te, qe nga lindja, qe nga Dardania, dhe e mesova po pa shkelur kurre ne ate toke. Erdhi nje kohe kur na thuhej se dashuria per Kosoven fillonte me 1990. Por jo per mua, as per shume te tjere. Kishim qelluar dashnore te vjeter, kishim kohe qe e donim.

2

E quajtura Rruga e Kombit qe te conte ne Kosove, vetem ne rreth 70 km ishte e standarteve nderkombetare. Ne kete pjese s’mungonte asgje pervec mbikalimeve per kembesoret, por pjesa tjeter, nese ndonjehere do te kishte trafikun qe mendohej, do te duhej te zgjerohej e gjitha. Edhe prane Kukesit ku punimet qene lene pergjysem, rruga ishte bere, kurse urat kishin mbetur me nje kalim. Nderkaq trafiku ishte i ralle, per minuta te tera nuk shikoje mjet tjeter te udhetonte dhe, edhe per shkak te terrenit te xhveshur, vetmia ndjehej me teper. Gjate gjithe rruges ishte ndertuar vetem nje pike e vertete furnizimi, ngrenieje e shlodhjeje, ku ia vlente te qendroje: “Kastrati’.
Kamerieri ishte nga Oroshi dhe kur e pyeta si mund te shkohej atje, i habitur dhe i kenaqur sa s’behet nga ky interesim i pazakonte u be cope per te na kenaqur. Eshte vend i bukur, tha, ka pyje, livadhe te gjelber, s’ka si ai vend, merrni rrugen e vjeter, nuk eshte larg… Ne fund na solli nje kafe nga ana e vet dhe me nje ze ku ndjehej dukshem emocioni na tha: me keni respektue, ju qofte e mbare!

Dashuri e madhe e vendeve te vogla, mendova, kur u ndame pothuajse duke u perqafuar.
Ne Vermice procedohej ngadale dhe ftohte. Ndofta mund te kishin probleme me delikuente dhe kontrolli behej i imte. Matane kilometrat e para ishin te veshtira ne nje rruge provizore per shkak te punimeve te autostrades per ne Prishtine. Dukej qe po behej nje pune e madhe dhe qe do dilte nje rruge fort e mire. Me pas, kur udhetonim drejt Prishtines, ne nje rruge te ngushte gjithe dredha, te mbingarkuar me trailer te panumurte, bindeshe se ketu autostrada ishte nje domosdoshmeri.
Prizreni nuk ishte larg. Ndjehej qe ne fillim se ishte nje qytet i vjeter, jo vetem nga ndertesat e ulta, dyqanet e vegjel, argjendarite e panumerta, cunat qe sherbenin kafen dhe bozen me akullore shpesh duke kapercyer kalldremin e rruges, por edhe vete turma qe mbushte rruget sikur binte nje ere vjetersie. Vajzat moderne ishin te rralla, edhe ato gra te veshura mire te jepnin pershtypjen e shtepiakeve te devotshme me fytyrat pa nerv, te bindura e te permbajtura. Sa me teper njiheshe me qytetin aq me i huaj te dukej. I cuditshem, nuk e kisha menduar keshtu. Ne qendren historike dukej sikur s’ishte ndryshuar asgje, pervec nje retushi te lehte. Xhamia e madhe qe po riparohej, ca rruge te perdredhura qe dukej sikur ngaterroheshin njera me tjetren, dyqane te ulta mes tyre, nje ure e vjeter e gurte mbi lumin me shtrat jo kudo te sistemuar, peme aty ketu dhe nje turme amorfe qe nuk kuptohej perse ishte derdhur ne shesh ne nje levizje te paqellimte. Midis tyre shikoje jo rralle myslymane te moshuara me shami ne koke dhe pallto ngjyre gri te gjata deri ne fund te kembeve, gjithmone dy e nga dy dhe gjithmone futur krahun njera tjetres. Figura te tilla kisha pare vetem ne tv kur jepeshin pamje nga Bosnja. Asgjekundi tjeter ne Kosove nuk me zune syte pamje te tilla. Por mbi te gjitha fytyrat, shumica me tipare aspak familjare krahasuar me kudo ku kisha vajtur brenda e jashte Shqiperise. Ne menyre te vecante hunda dukshem e gjere dhe shtati pergjithesisht i shkurter. Ndjeja nje hutim te pergjithshem, ku jam ketu? Nje qytet ne te gjitha i nje mode te vjeteruar, te harruar qe mund ta gjeja me veshtiresi vetem ne kujtime te largeta te feminise. Me ne fund kur syte me vajten mbi tabelat sinjalizuese tregjuheshe shqip, sllavisht, turqisht/ qender, centar, merqez u kthjellova se ketu ishte nje race e perziere. Mora nje boze me akullore qe per hir te se vertetes ishte shume e mire dhe m’u kujtua se edhe ne Tirane ne nje periudhe tregtohej boze dhe salep. I kisha harruar fare po ja ku me dolen prape perpara. Ndarja nuk qenka kaq e lehte.
Prizreni, origjinalisht ka qene Prizrend po bashketingellorja e fundit ka rene me kohe, ishte qytet historik dhe kisha ardhur me shume kersheri e respekt aty. Shkova tek muzeu i Lidhjes se 1878-es. Ndertesat e vjetra ishin restauruar per bukuri nga jashte, por brenda ishte i varfer. Ca harta, faksimile ne turqisht, portrete, ndonje foto e kohes, pak orendi, qilima te vjeter pertoke ne ndertesen ku ishte zhvilluar mbledhja e Lidhjes, kurse ne ndertesen tjeter ku kishin bujtur delegatet akoma me keq, mbushur me manekine me veshje kombetare te vjetruara e te pluhurosura, piktura, shumica per habine time te madhe te stilit modernist ku shquhej nje autor me emer sllav. Kur po vizitonim dhomen e mbledhjes ndodhi nje incident,qe s’do ta kisha besuar po te mos kisha qene vete aty. Nje burre i shkuar ne moshe por trupmadh dhe fort i mbajtur, ne mes te nja kater a pese grave, filloi papritur te shante me ze te larte Ramen duke e akuzuar se flirtonte me greket ne dem te vendit. Mbetem te nemitur, c’ishte ky, kujt i fliste? Ai shikonte triumfues mbi kokat tona qe s’dinim c’te thoshim, kur nje grua e imte i doli perballe duke i kujtuar se ishte Berisha qe i falte detin grekut dhe jo Rama. Une jam gjakovare, i tha me nje veshtrim perbuzes burrit, qe s’guxoi te fliste me. Edhe kjo me duhej ketu, mendoja me vete duke lene muzeun me biletat 2 euroshe ne dore, ketu ne kete dhome ku ishin mbledhur burrat per bashkim. Te gjithe me kishin folur mire per Prizrenin por mua nuk m’u duk ashtu. Ndoshta ajo qe kisha pare nuk ishte nje dite si gjithe te tjerat. Ose une nuk isha ne diten time.

3

Rruga per Prishtine, pervecse permes masivit te Caraleves, qe ishte teresisht mbuluar me pyje gjethore shume te bukur, kalonte ne pjesen tjeter ne nje fushe te gjere. Nuk e dija qe kishte kaq shume fushe ne Kosove. Ne koken time e kisha menduar gjithmone vetem male te pakapercyeshem qe u kishin dhene historikisht mundesine per t’i rezistuar asimilimit sllav. Por malet ishin te gjithe per rreth kufirit, me te larte ata qe e ndanin me Shqiperine, kurse brenda ishte nje ultesire e bukur dhe e begatshme. Dhe ketu, ne fushe te hapur dhe pa keshtjella, te vetem e te pambrojtur, pa miq te fuqishem, ata kishin rezistuar per shekuj, kishin folur gjuhen e tyre, kishin ndjekur doket e tyre. Kishin vuajtur, ishin vrare, ishin degdisur rafshinave te Azise, ishin shtypur e poshteruar e megjithate i kishin duruar te gjitha dhe kishin mbetur ne kembe. Per ata qe nuk e njihnin historine do te mbetej perhere e pakuptueshme ajo energji e pashtershme e ketij populli. Ata qe kritikonin dhe e shihnin me shperfillje apo edhe perbuzje do te duhej ta njihnin me pare te shkuaren, ferrin ku kishte kaluar ky popull, per te kuptuar se c’force e fisnikeri fshihej pas atyre fytyrave te egersuara e te lodhura ne nje kalvar te perjetshem. Dhe mbi te gjitha, dikush kancelerive te Europes duhej te kuptonte me ne fund, qe ne ate toke mund te mbinte e te rritej vetem nje fare, fara e tyre e lashte dhe asgje tjeter. E kisha dashur Kosoven qekurse kisha mesuar se ekzistonte, tani qe isha ne token e saj e qe thithja ajrin e saj e doja akoma me teper, shume me teper, tashme nuk ndjehehesha me nje i huaj, isha i saj, perfundimisht. Gjate gjithe rruges me trokiste ne koke paprere nje varg i Eseninit “ gjalle je, moj nenokja ime..”. Dhe ajo toke e vuajtur sikur me pergjigjej: Gjalle une jam, dhe te kam pritur ...

4

Nga Prizreni ne Prishtine, prej ketej ne Peje e pastaj ne Gjakove dhe perseri ne Prizren per t’u kthyer ne Shqiperi.E kisha pare fushen e madhe te Kosoves tej e tej. Me kishin mbetur malet per heren tjeter.Por ajo qe nuk e kisha parashikuar, fusha paskish qene tej cdo imagjinate e bukur dhe e begate. Prandaj dhe e lakmuar aq shume. Gruri ishte ende i gjelbert , lartesite e vogla po ashtu mbuluar me gjelberim dhe fshatrat me shtepi te reja me pullaze alpine te kuqe , ngjanin ne ate det te blerte si varkeza qe sapo ishin kthyer dhe ankoruar ne portet e tyre te vogla.Mbas disa javesh kur fusha te zverdhej nga buka e ardhshme, gjithcka do te dukej si ne pikturat e Van Gohg-ut, me shtepizat si lulekuqe te medha ne grunjera. Por pa korbat e zinj. Ata ishin perzene dhe krrakerinin akoma andej nga veriu.
Nuk i hiqja dot syte nga kodrat , te buta,me forma te lemuara, mbuluar me pyje e livadhe alternuar mes tyre, si gjinj vajzash te reja, diku mbuluar, diku zbuluar. Livadhe kaq joshese vetem ne Vermosh kisha pare shume kohe te shkuara me pare. Nuk hyme dot ne asnje fshat brenda se ishim pas me kohen por duke u kaluar prane habitesha qe shtepite ishin te gjitha te reja dhe te grumbulluara ne ndryshim nga Shqiperia, qe ndertimet e reja ne fshat ishin te shperndara barbarisht, larg njera tjetres, neper tokat bujqesore. Dukej ketu kishte nje kulture tjeter, fshati ishte nje qender e vogel urbane, njerezit jetonin bashke. Mundet nga pervoja e se shkuares per te qene bashke, per t’u mbrojtur bashke, mundet nga pervojat e emigracionit; fshatra kaq te mbledhur vetem ne Gjermani kisha pare kur fluturoja mbi Europe. Shtepi te vjetra s’kishte pothuaj fare, te rejat pa teprime, ne krahasim me ketu, ato te Shqiperise dukeshin shume snobe. Pashe edhe shtepi te reja te shkaterruara nga lufta e fundit. Asnje monument nuk mund te fliste me mire se ato rrenoja per te mos harruar “qyteterimin” qe vinte nga Serbia.

5

Qytetet ishin tjeter gje. Prishtinen e prisja me te bukur. Kishte zona te kendshme, te pastra, me gjelberim e rregull por edhe te tjera qe te lodhnin. Disa ndertime ne qender me sillnin ndermend hotel Rogner, gjene me te shemtuar ne Tirane, me nje arkitekture sikur ta kishin kopjuar nga pallati i bashkimeve profesionale te republikes sovjetike te Bjellorusise. Me dukej se mungonte shija ose ishin te varfer. Mundet kjo e fundit sepse ndertohej pak. Per disa ndertesa te medha qe ishin ne pune e siper, investitoret ishin nga Tirana. Te vinin te gjithe ketu do me dukej pune me mend se ne Shqiperi s’kishte mbetur me vend per te ndertuar. Sic i thone, t’i jepnin nje dore vellait qe po ndertonte shtepi te re. Shumica e qyteteve shqiptare keshtu ishin, nje pjese e vjeter dhe nje tjeter e re. Pjeset e reja ishin te rendomta, sidomos ne Kosove dhe te vjetrat te terhiqnin me teper edhe per kete arsye. Gjakova e vjeter, te cilen e kisha fort per zemer por edhe Peja ishin qytete te pelqyeshme. Ne carshine e vjeter te Gjakoves provova me ne fund suxhukun e famshem me fasule ardhur prej Kotorri, s’kishte gje me te shijshme. Sidomos kur me pas pije nje dhalle, apo me mire nje urle, te konfeksionuar ne gota te vogla kartoni.
Mbas luftes disa qyteteve ua kishin nderruar emrin, Suhareka ishte shndrruar ne Theranda, kurse Podujeva ne Besiana. Ishte e drejta e tyre dhe mua me pelqente qe ishin ndryshuar perseri ne rruge te kundert. Gjerat duhej te venin pak nga pak ne vendin e tyre. Ishte momenti kur ndryshimet mund te beheshin e pranoheshin natyrshem. Fushe e Korbave le te behej serish Fusha e Dardhave. Nje shtet shqiptar me qytetet me emra sllave te jepte nje pershtypje perversiteti. Ndarja duhej te ishte perfundimtare. Pastaj le te vinte koha e nje miqesie te re midis te barabartesh.

6

Nga qe tere kohen ishim ne udhetim pak njerez takuam, por kontaktet ishin shume miqesore, te dukej sikur diku ishim takuar me pare me te gjithe. Me kishin thene se na donin me shume dhe ishte e vertete. Ne hotel Ora ne Prishtine na thane se tarifa e nje dhome dyshe ishte 80 euro, por per shqiptaret jepej me 60. Ne hotel Begolli, Perparimi, nje djale i ri simpatik qe menaxhonte hotelin, na ndejti ne koke gjithe kohen sikur t’i kishim vajtur miq ne shtepine e vet. Hengrem ne Liburnia, nje restorant i improvizuar ne nje shtepi te vjeter kosovare, sherbehej brenda dhe jashte ne oborr, nje mjedis shume i kendshem e i ngrohte dhe ku gatimi ishte karakteristik: tave kosove, fergese kosove, suxhuk... Pronari me nje emer poetik, Valdrini, nuk u ndje kurre i bezdisur t’u pergjigjej pyetjeve tona te pafundme. Kudo, sapo kuptonin qe ishim shqiptare Tirane, beheshin menjehere miqesore, na ndihmonin e bile na shoqeronin te gjenim cfare kerkonim. Ne Prishtine, naten u c’orientuam dhe u detyruam te pyesnim me ndrojtje nje grup te zhurmshem djemsh e vajzash te reja. E ndalen lojen e tyre, na shpjeguan disa here se c’duhej te benim, pastaj kur e pane qe mbetem konfuze na dhane nje djale te na conte deri ne qender tek permendorja e Skenderbeut. Kur po e falenderonim na i preu shkurt: Jemi tanet !
Ne Peje para se te hynim ne gryken e Rugoves u ndalem ne nje lokal per nje kafe. Pronari na kerkoi ndjese per rremujen (??) nga qe nja 100m me tej ishin mbledhur njerez; nje fatkeq kishte humbur jeten ne lume nje dite me pare dhe ate dite shtihej ne dhe. Pyetem per rrugen pastaj u interesova per manastirin serb.
- Aty e ke, - nderhyri nje burre jo me teper se 40 vjec qe ishte ulur ne nje tavoline diku me tej. Po s’keni per te hyre dot brenda. E kane rrethuar me ushtare, tha, do ta mbrojne por nga kush? Ketu ka qene tere jeten, me dyer hapur tej e tej, askush s’e ka prek…
Kishte te drejte, tek manastiri i rrethuar me mure te larte me postroje mbas thasesh me rere, me armatim te rende, moren masa menjehere duke na larguar pa shume ceremoni kur donim t’i hidhnim nje sy manastirit nga kangjellat e deres.
-Si po ja beni tani pa serbet?
-Besa, s’po na merr malli,- ma priti me te njejtin ton dhe u ngrit per te vajtur tek morti.
Kur shkuam per te paguar, pronari na tha se i kish paguar te gjitha ai pejani fisnik. Na mbeti peng se as falemnderit s’i thame dot.
Ajo qe nuk e kisha pritur ato dy dite ne Kosove ishte shqipja e tyre. Kisha pandehur se do te kishim veshtiresi te medha po s’qe ashtu. Po te mos ishte tonaliteti i vecante i dialektit te tyre, harroje qe ishe ne Kosove.

7

Gryka e Rugoves ishte e nje bukurie natyrore te mahnitshme. Nuk do t’ia kisha falur vetes te mos e kisha pare. Patem pasur ne plan te ktheheshim nga Kosova duke lundruar ne liqenin e Fierzes, por nuk arrinim dot ne kohe, trageti nisej shume heret. Kur me tregonin se c’udhetim i bukur do te ishte neper shtratin e Drinit, ”hakmerresha” duke treguar per Malesine e Madhe, nga Kelmendi ne Vermosh, per luginen e Cemit me malet qe ngriheshin vertikalisht mbi te, pyjet e virgjera, livadhet e Vermoshit, kthjelltesine e Limit. Por megjithate Gryka e Rugoves me shtangu, ishte jashte cdo fantazie ajo qe natyra kishte gdhendur atje. Nuk ishte thjesht nje lugine, ajo ishte me teper nje e care gjigande midis maleve e Pejes, qe bejne pjese ne Bjeshket e Namuna, rreth 2500 metra te larta. Udhetuam 9 km neper nje rruge te ngushte por te mire dhe pothuajse gjate gjithe gjatesise nga te dy anet malet ishin si te prere me thike. 1000 metra, 1500, nuk di sa, mure te gurte vertikale, nje tunel pa cati. Kush ka qene ne rrugicat e Manhatan-it mund ta imagjinoje cdo te thote vertikalisht, por atje i ka bere njeriu, ketu ne Gryken e Rugoves, natyra vete. Ketu duhej te kishte ndodhur nje shkeputje tektonike, sic ndodh rendom, por duhej te kishte qene shume e fuqishme dhe e shpejte. Vetem keshtu mund te shpjegohej qe faqet e maleve te shkeputur kishin mbetur vertikale, dhe kjo eshte mjaft e rralle. Do te habitesha sikur te mos kish ndonje legjende, qe nje perendi apo figure tjeter mitologjike ne zemerim e siper ta kishte care malin e Pejes ne mes, ashtu si legjenda popullore e grindjes se Tomorrit me Shpiragun, njeri me shpate tjetri me topuz, shenjat e te ciles jane akoma mbi ta.
Atje ne fund te carjes, kalonte nje lum qe quhej Lumbardha, dhe ishte vertete i bardhe, nga qe ishte gjithe kohen i shkumbezuar per shkak te pjerresise te madhe te rrjedhes dhe kishte ndihmuar per te hapur pak vend per rrugen. Qe atje poshte, ku dukej vetem nje rryp qielli i bukur, ndjeheshe i humbur, i mposhtur deri ne fund nga ajo sterfuqi e eger qe te impononte ajo faqe shkembore qe ngrihej pa fund mbi koken tende. O zot, te dilte vetvetiu dhe besoje se as zoti vete s’mund te ishte me i plotfuqishem se ky mal i shqyer me dysh. Nuk flisnim, nuk gjenim fjale te thoshnim ate tronditje dhe admirim njekohesisht, as tani nuk i gjej dot fjalet. Jane disa gjera qe vetem mund t’i ndjesh e s’i thua dot kurre. Gryka e Rugoves ishte njera nga ato. Por nuk ishte vetem kaq, mahnitja behej pa cak kur shikoje ate ashpersi shkembore te mbuluar me gjelberim. Nga fundi deri ne maje pyje te panderprere, dhe ajo qe ishte pertej imagjinates, peme te larta, ah dhe pishe 5-10 metra mbire e rritur ne faqen vertikale. Dhe jo nje e dy por me dhjetra. Si kishin mbire atje, si mbaheshin ne kembe, ku e gjenin ushqimin per tu rritur, ne c’menyre rrenjet e tyre te buta e kishin care shkembin thelle… As qe mund te kishte pergjigje; rrije e i shikoje nga poshte pa iu a hequr syte ne nje hutim te thelle si te ndodheshe para enigmes se jetes. Ketu nuk kishte me jo vetem fjale, po as mendim. Ishe dorezuar i teri dhe e pranoje pa asnje dhimbje. Nuk besoj se ishte ndonje gjuhe ne bote qe mund te kish krijuar fjale per te shprehur ate gjendje te njeriut. Po te mos e kishte shqipja e Grykes se Rugoves, asnje tjeter nuk mund ta kishte. Por as fjala, asgje tjeter qe kalonte nga koka, nuk do te mund ta jepte dot; e vetmja mund te ishte tingulli, muzika qe njeriu e nxjerr drejt nga shpirti duke dashur t’i shpetoje vuajtjes kur nuk eshte i afte te kuptoje ate qe ndjen.
Me pas, diku ku gryka zgjerohej disi dhe Lumbardha qetesohej per pak caste, ishin ndertuar disa lokale turistike. Njeri prej tyre, qe kishte per zot nje djale te ri me te gjitha hiret e nje burri te mencur e te bukur, me nje emer te vecante Labinot, ishte me te vertete i denje per Gryken e Rugoves. Nje ndertese dy katshe, e gjitha ne dru, jashte e brenda, disa dhoma hoteli ku hyje dhe s’te vinte me per te dale me te gjitha komoditetet, restorant i madh por dhe me ndarje intime, ne katin e siperm nje klub i mbuluar gjysme rrethor me dritare nga te gjitha anet dhe pas tij ne nje rreth me te gjere nje verande e zbuluar ne ajer te paster, i punuar me shije te zgjedhur kush e di nga c’mjeshter anonim i atyre aneve, nje veper arti ne vetvete, qe te linte pa goje. Kishte dhe te tjera te bukura, por jo si kjo e Labinotit. Sapo kishin filluar te investonin per turizmin dhe pas disa vitesh ky vend do te shndrrohej ne nje perle te rralle, prej punes plot pasion e art te ketyre djemve te zakonshem pejane.
Rruga vazhdonte edhe nja 15 km te tjera deri ne kufi, ku ne Qafen e Cakorrit, hyje ne Mal te Zi. Prej aty, sic dukej nga harta, rruga duhej te ishte e ngjashme me ate te Llogarase nga ana e Palases, me kthesa te panumerta per shkak te zbritjes se shpejte nga malet ne ultesire.
Kur u kthyem, ne te dale te Grykes mbushem nje shishe me uje burimi, bleme tek nje djale qe vinte nga 40 km larg, pothuaj nga Mitrovica, nje varietet luleshtrydhesh gjigande ne madhesine e nje dardhe te madhe dhe cuditerisht shume te embla, qe i cuam deri ne Tirane. Kur e pyeta djaloshin se cfare u bente qe ishin aq te medha e te shijshme, me tha se asgje, i ben vete vendi. Vend i bekuar, i thashe duke menduar gjithe Kosoven. Dhe u nisem drejt Gjakoves, ku kisha nje mik qe emrat e femijeve i kishte nxjerre te gjithe prej qytetit tim: Vlora, Vlorent..

8

Ne Vermice duke u kthyer kufiri m’u duk me absurd se kurre. Kisha vrapuar neper Kosove per dy dite dhe vetem sa i kisha ndjere eren, sa isha cmallur per pak. Do te kthehesha te rrija gjate, te shikoja edhe malet dhe te zbrisja Gryken e Kacanikut per ne Maqedonine shqiptare.
Pertej kufirit, rruges per ne Tirane, enderroja qe heren tjeter te hyja pa asnje formalitet ashtu sic hyja ne Vlore. Thjesht si ne vendin tim, ne shtepine time, pa trokitur ne porte.
Mireupafshim Kosove, per ty s’kam lamtumire.

PJESA IV

NE MALET E ZEZA TE VERIUT

1

Ne piken kufitare te Murriqanit me Malin e Zi, flitej shqip nga te dy palet. Ia jepje pasaporten shqiptarit dhe dy metra me tutje ta kthente malazesi. Ishte me lehte se te hyje ne Kosove. As pyetje, as bezdi, thjesht nje vule dhe mireupafshim. Por ne te dy anet kishte nga nje surprize...

Vijon…

Shënime udhëtimi - Pranverë 2011 - Pjesa II

2011-08-12T09:16:00.013-04:00

Nga E. CANA

PJESA II

PERTEJ AKROKERAUNEVE, THELLE NE JUG

-Ti e di greqishten, merr makinen dhe eja te bejme nje udhetim ne Greqi, shpenzimet i heq une…

Ai me shikoi sikur t’i kisha propozuar te benim nje komplot. Uli koken mbi espresson qe kishte perpara, por kur e ngriti per habine time tha:

-Ikim. Pasneser.

Para se te kalonim Kakavijen ndaluam per kafen e fundit shqiptare ne nje lokal buze rruges, ku shqipja e minoritareve ishte e padallueshme nga e imja, gje qe te jepte nje ndjenje qetesie perkunder frikes se akumuluar se ketejmi se ai kufi ishte nje vije fronti lufte. Kaluam lehte, pasaporta amerikane dhe karta e homogjenitetit te mikut tim i hapen portat greke pa ndonje mundim.

Pershtypja e pare krahas ndjenjes se pakendshme se jam i huaj ne kete toke, ishte gjelberimi i dukshem i anes greke; dukej se askush nuk interesohej per pyjet drureshkurter ne kodrat e ulta anash rruges automobilistike, askush nuk priste drure dhe gjithcka dukej e eger. Drure, ferra, shkurre ne liri te plote, larg kontaktit me njeriun, nje pamje pothuaj e harruar qe prej rinise, kur ndonjehere kuturiseshim me shoke ne kodra larg qytetit. Por qytezat e fshatrat e pakte ne rrugen drejt Janines nuk kishin asgje impresionuese; te vjetra, te pluhurosura, pa ate bumin e ndertimeve te fundit te Shqiperise. Dhe sa me afer qytetit te famshem aq me pak gjelberim i harbuar. Vazhdimisht beja krahasimin me Shqiperine dhe gjithmone e me teper me mpiksej mendimi se ne relievin grek paqja ishte bere prej kohesh midis njeriut dhe natyres ndersa andej nga ne nje dyndje e re ishte ne grahmat e fundit. Kur u ktheva gjate rruges se bregdetit thuajse u binda per kete. Ndofta edhe nje dhjetevjecar dhe s'do te kishte me ndryshime ashtu si 3000 vjet me pare, por Shqiperia do te dukej me e re, Greqia me e plakur.

E prita me ankth hyrjen ne Janine. Gjithmone e kisha konsideruar nje qytet 'tonin' te grabitur prej tyre dhe prisja me padurim te gjeja gjurmet e vjetra ne siperfaqe. Pjesa e re e qytetit s'kishte ndonje gje te vecante, as e bukur, as e shemtuar, e zakonshme si dhjetra qytete te tjere. Here e mirembajtuar, here me trotuare te prishur, gropa ne rruge, pluhur qe ne dimer duhej te behej balte. Ngjitur me hotelin ku bujtem me shkalle mermeri por me dhoma fare te vogla e te rendomta qe kushtonin 50 euro per nate, mund te shikoje shtepi me cati gjysme te rrezuara. E reja ndertuar me nxitim ne ndonje kohe fatlume mpleksur me te vjetren ndofta otomane te harruar. Por kasabaja e vjeter qe gjithmone ne koken time e identifikoja me Ali Pashen kishte magjine qe prisja...

Po errej kur u nisem per ne ishullin e liqenit te Janines. Kaluam prane mureve te kalase dhe ndjeva nje dritherime kur mendova se c’gjak ishte derdhur rreze tyre, qe kishte rrjedhur pastaj drejt liqenit. I isha afruar historise aq prane sa mund ta prekja me dore. Gure te ftohte, te lemuar nga mijra duar para meje, ne rradhe njeri pas tjetrit, te heshtur me nje krenari perandorake. T’i beje te flisnin s’ishte pune e lehte. Shkonin tek ta te paditur qe largoheshin pastaj me aparatin mbushur me foto per t’i harruar me pas ne ndonje qosh te shtepise; shkonin edhe si une me nje paradigme ne koke.

Brenda mureve gjallonte nje qytet i tere me sokaqet e ngushta dhe shtepite e vjetra te restauruara, lyer i teri me ngjyra te celta. Rralle mund te ndeshje ne grine e dikurshme, ne mure te zhveshur me gure te nxire nga koha si tek hamami i vjeter, mbuluar nga ferrat apo ndonje shtepize gjysme e rrezuar harruar ne ndonje qoshke. Dikur duhej te kish qene nje qytet i zhurmshem, tashme ne mbremje zhytur ne nje qetesi te thelle thua se meditonte per lavdine e dikurshme. Deri ne mengjezin tjeter kur njerezit e braktisnin me ngut per te shkuar jashte tij ne punet e perditshme. Na pelqejne keta qytete te vjeter jo sepse jane te bukur me rrugicat e shtrembra, dritaret e ngushta, shtepite ngjeshur njera pas tjetres, mungesen e plote te gjelberimit, por sepse jane te ndryshem nga habitati yne i zakonshem. Sic na pelqen te ikim nje dite, s’ka rendesi se ku, nga shtepia, mjafton te ikim.

Tek porta tjeter madheshtore e kalase buze liqenit gjendeshe papritur nen nje gjelberim mbreselenes: rrepe gjigande krijonin nje cati te rende mbi krye, kushedi qe kur duhej te ishin, mbase vete Ali pashai kishte shijuar hijen e tyre te thelle. Pastaj nje liqen i mrekullueshem, nje traget i vogel turistesh qe me rrapellime na coi per disa minuta ne ishull. Turisti paguan dhe kerkon komfort po kurre nuk e kuptova perse perdoren akoma rrangalla te tilla qe i kisha hasur me pare edhe ne Venecie. Dukej sikur nga casti ne cast dicka do te thyhej brenda tij dhe kurre s’do te arrinim ne ishull. Por arritem. Ishte nje hibrid, gjysme i rindertuar, gjysme lene ne harrese, aq sa veshtire se mund te besoje se aty jetonin njerez.

Tabelat na drejtuan permes nje kalldremi te bukur e rreshqites tek muzeu Ali Pashait. Nje ndertese fare e vogel mbeshtetur ne shkemb, kati i pare bosh, ne te sipermin dy dhoma te vogla, ne njeren gjysmen e hapesires e zinte nje pikture e nje autori nga Shqiperia ku parqitej momenti kur sulltanit i cohej koka e Ali pashait ne tepsi, ne tjetren nje manekin i Vasiliqise, pastaj nje guve e vogel ne shkemb ku, sipas zerit te automatit na qenka pase fshehur vete Ali pashai.

Nuk me rrihej me brenda, ishte zhgenjyese. Ai tiran qe kishte dominuar per dekada me dore te hekurt gjithe vilajetin s’ishte ne kete muze te mjere vecse nje brigand i rendomte me nje histori dashurie. Manekini i Vasiliqise, marre nga ndonje dyqan rrobash ishte i mbrojtur ne nje kafaz qelqi si te ishte personazhi kryesor.

Me pushtoi nje mllef i vjeter, qe u mpak disi vetem kur pashe me pas muzeun e Lidhjes se Prizrenit, po aq te mjere, kete here kuratuar prej shqiptaresh. Me pas duke pritur tragetin e vjeter ne breg me shkoi ndermend se po te kish qene Ali pashai grek, ky qytet mund te kish marre emrin e tij. Ose te pakten ky ishull. Dhe atehere muzeu do te ishte madheshtor, do te kishte me dhjetra potrete te tij prej autoresh greke, do te ishte ekspozuar edhe cibuku i tij i gjate, automati do te fliste duke iu marre goja nga krenaria, manekini Vasiliqise do te ulurinte nga dhembja, do te kishte nje udhezues se si mund te shkoje atje ku ishte varrosur trupi i tij, hormovasit do te ishin te gjithe te pabese dhe patjeter do te kish nje monument te Ali pashait duke u tallur me sulltanin. Por.., po te ish Janina e jona a do t’ja kishim bere keto ndere? Ne fund te fundit c’e ben nje njeri hero apo vrases? Bonaparti kishte vrare me teper se Aliu, vetem ne Rusi humbi gjysme milioni jete njerezore, po historia s’ka qejf t’ia kujtoje, mban mend vetem se me vepren e tij qofte edhe te pergjakshme rrenoi themelet e feudalizmit duke i hapur rruge progresit borgjez. Ali pashai, pavaresisht nga motivet, me separatizmin e kundershtimin e tij te gjate ndaj perandorise osmane qe ishte duke i marre frymen Azise dhe Europes bashke, ndihmonte rrenimin e saj dhe akti i tij ishte ne favor te progresit, duke kryer nje veper te njejte si Bonaparti pavaresisht nga permasat. Ne gjykimin e historise pasojat vleresohen mbi motivet ashtu sic eshte e vertete se akte perparimtare jane shpesh antipopullore.

Jashte, pergjate rrugezes qe conte nga muzeu ne port nje sere vajzash te bukura kishin ekspozuar nje qerre me xhingla-minga por pa ndonje lidhje me Ali pashane, as ishullin, bile as Janinen sic ndodh zakonisht ne vende turistike. Fteses se tyre per te blere iu pergjigjem me heshtje. Por njera, qe me sa dukej na kish degjuar te flisnim shqip, na zuri rrugen dhe me nje shqipe me nje theks te cuditshem kembengulte e paturp te blinim dicka tek ajo.

- Nga je ?

- Nga Berati .

- Po ti ne na gjete te na i futesh, pak kombe ke ketu?!

E megjithate i dhashe nje 10 euro per nje fare byzylyku per mbesen. Duke ikur mendova se po t’i jepja edhe nje tjeter 10 euro ajo mund te vinte te flinte me mua. Per patriotizem! - verejti me sarkazem miku im.

U kthyem ne Janine, donim te vizitonim muzeun e keshtjelles, por ishte mbyllur qe ne oren 4. Por prane tij hasem nje “muze” privat vertete te pabesueshem. Pergjate nje muri te vjeter mbuluar me urth te dendur ishin ekspozuar per rreth 10 metra mburoja te vjetra te te gjitha llojeve kurse pertoke kazane e te tjera sende qe veshtire t’i emertoje. Ne grahmat e fundit te dites mund te besoje pa frike se nje ushtri multinacionale e multikohore ja kishte behur papritur prane mureve te keshtjelles. As qe do te habiteshim po te degjonim nga casti ne cast britmat e vringellimat e luftes. Nderkohe nuk kuptonim dot se c’mund te fitonte pronari i ketij arsenali, nje plak i ngrysur, duke varur cdo mengjez ne mur disa kuintale hekuri e bakri dhe pastaj ne mbremje duke i mbyllur serish ne nje haur te rrenuar. Kush mund qe ai i marre qe mund te vinte naten e te rrembente ndonje mburoje qe as nuk e ngrinte dot…

Panajoti, nje minoritar grek qe kishte banuar shume kohe ne Novosele, na coi tek sarajet e Ali pashait. Nga rruga, dukeshin me te larta se vete muret e keshtjelles. U ngjitem nga pas permes nje lulishteje ne taracen siper tyre prej ku Janina, rrethinat e liqenit, rruga e re per Selanik me kontrastin e forte te dritave me erresiren te jepnin nje pamje fantastike.

-Ate fshatin lart ne mal, tek ato dritat - tha Panajoti - e kane shkaterruar gjermanet. Kane vrare pothuaj gjithe banoret.

-Si Boroven –thashe.

-Si Boroven- perseriti.

Ai fliste per vendasit duke perdorur “ keta” pa u perpjekur aspak te fshihte nje pakenaqesi te thelle.

-Ka shqiptare ketu?– pyeta.

-Po, shume, te vjeter e te rinj.

-Po ti?

-Une jam nga Shqiperia,- tha qetesisht Panajoti.

Grek nga Shqiperia, mendova dhe per nje shoqerizim idesh: shqiptare nga Shqiperia, shqiptare nga Kosova… Ballkan hesapi, s’dihet ku mbaron njeri e ku fillon tjetri.

U ndame para bashkise, Panajoti u kthye ne nje rrugice dhe u zhduk ne erresire. I huaj ne vendin e tij - i thashe per te mikut tim, qe kisha filluar ta therras ‘grek’, kurse ai mua ‘shqiptaromadh’. Dhe ai gjeti rastin te tallej ca me mua. Me tregoi permbajtjen e nje filmi grek ‘Akademia e Platonit’, ku nje djalosh i ri grek, teper nacionalist e agresiv ndaj emigranteve shqiptare, zbulon papritur se e ema ishte me origjine shqiptare dhe si i tille braktiset nga miqte e vet greke, po as pranohet nga shqiptaret.

-Sikur te te ndodhte ty kjo –tha ai- te zbuloje nje dite se je grek..?

-Zoti me ruajte, - u luta me vete dhe instiktivisht kerkova te gjeja silueten e Panajotit ne fund te rrugices se erret.

Janina ishte qyteti i grafiteve, kudo zhgarravitur mure, dyqane, buste e permendore kudo, askund s’kisha pare nje baterdi te tille. Por te shkruara ne alfabetin grek me kishin lene indifferent. Kur ne murin e bashkise lyer me te bardhe pashe te shkruar ne te zeze me germa gjigande latine KATO TO KRATOS pyeta ‘grekun’ tim c’do te thote dhe ai perktheu Poshte Pushteti, duke shtuar:

- Ka nja dy vjet aty.

- Pse nuk e fshijne, Poshte Pushteti ne godinen e pushtetit s’vete fare.

- Sepse sa here e fshijne, e shkruajne prape. Keta perleshen cdo dite, s’jane si ne.

Me beri pershtypje te thelle Kato to Kratos; kjo ishte nje ndarje, nuk ishte zevendesim i njeres pale me tjetren. Prej kohesh qeshe bindur se midis klases politike te te zgjedhurve me zgjedhesit e tyre kishte nje ndarje, mjafton te ndiqje pjesemarrjen ne zgjedhje kudo ne bote, shpesh as 50%. Por ketu gjithe argumentat e mia te sterzgjatura i gjeta te koncentruara ne dy fjale: Kato to kratos! Sikur te thoshin: Mjaft me!

Ketu, tek grekerit, ku ishte filluar ky model i sotem i demokracise, po ketu tashme kerkohej fundi i saj. Por cfare ne vend te saj, mos duhej kaluar perseri tek ‘agora’, fillesa e fillesave? Nuk dija c’te thoshja, pune te renda per koken time te vogel. Pa ditur se vete mendova se nese dikush do te me pyeste per Janinen ndonjehere, do te pergjigjesha vetem: Kato to Kratos. Dhe per here te pare ndjeva simpati per kete vend ku kisha hyre duke e pare me sy te shtrember.

Kerkuam ate nate te gjenim gjimnazin ‘Zosimea’ por nuk mundem. Erdhem verdalle e verdalle, pyetem c’na dilte perpara, qe ishin gjithmone te gatshem te na ndihmonin. Miku im fliste gjate me ta ne greqisht dhe cdo here perseriste: Tani do ta gjejme! Po kurre s’e gjetem dhe shkuam te flinim.

Para se te me zinte gjumi mendova se disa nga ata qe kishim pyetur mund te dinin edhe shqipen. Duhej ta kisha provuar vete, thashe. Pastaj me erdhi vertete keq qe nuk e dija greqishten. Me kishin thene se eshte gjuhe e bukur me shume sinonime. E gjetem te nesermen, nuk ishte as pese minuta nga hoteli yne, prane agjensise se vjeter te autobuzave. Nje godine solide, dikur duhej te kish qene e bardhe, tashme ndotur nga koha, bari kishte mbire vende-vende mbi mure, lart ne fasade shkruhej Zosimea dhe ne oborrin e braktisur nje shtize me flamurin grek te daleboje. Beme disa foto dhe ndenja gjate mbeshtetur tek kangjellat e larta te oborrit duke menduar se kjo shkolle mund te mos ishte histori per keta, por per ne ishte. Kaq shume nga tanet kishin kaluar nga ky prag. Me duket sikur eshte gjimnazi im, i thashe mikut qe me shikonte si me dhimbje.

Duke dale nga qyteti ‘greku’ me pyeti

-E di c’eshte kjo?

-Po, - i thashe - funeral home, qe arrita te lexoj ne dritaren e madhe te qelqte, poshte nje shkrimi ne greqisht

-Ne greqisht i thone shtepia e prehjes se fundit,- dhe e shqiptoi edhe greqisht.

Ah, Janina! Si nje emer i ngrohte gruaje. Me kishte hyre ne zemer, e jona apo e tyrja te ishte.

Nga Janina drejt jugut.

Keshtu ishin zhvendosur te gjithe c’kishin hyre ne Ballkan prej mijra vjetesh: drejt jugut.

C’t’i terhiqte valle, ndoshta dielli qe behej perhere e me i ngrohte, ndoshta ndonje arome e fshehte qe ngjitej luginave prej deteve blu dhe nuk i shpetoje dot, sa me afer te shkoje aq me e forte behej. Ndaleshin buze ujrave, ndertonin nje shtepize dhe benin dashuri neteve te ngrohta. Pastaj qytetet, etnite, kombet, shtetet. Ajo kulture e madhe e Mesdheut. Dhe sigurisht luftrat, e kujt eshte kjo toke, kush ishte i pari ketu. Ndjeja nje mallengjim te fshehur qe me ne fund prej librave te historise kisha zbritur atje ku ajo ishte ngjizur, qe mund ta shikoja, ta prekja. Kerkoja te gjeja masivin e Pindit, ate kufi te pakalueshem lindje-perendim qe kishte percaktuar shume fate per te cilat ngrindeshim akoma. Thesalia andej, Epiri ketej. Kalonim neper nje lugine me rrepe qe i ngjante shume lugines midis Librazhdit dhe Prrenjasit. Pastaj nje tjeter e xhveshur. Kodra me shkurre qe sa me teper zbrisnim ne jug aq me te thata beheshin derisa shkurret pothuaj zhdukeshin fare.

- E shikon, - i thosha mikut tim- kesaj ane vetem me blegtori mund te merresh, kurse matane Thesalia ka toka, ka bujqesi. E di ti qe qafa me e pershtatshme per te kaluar Pindin eshte 1500 m mbi nivelin e detit? Ne lashtesi Pindi ishte praktikisht nje mur, nje keshtjelle qe s’mund te merrej. Kulturat ne te dy anet e tij nuk mund te ishin vecse te ndryshme.

Ai buzeqeshte me nje djallezi ne sy, por pyetjen qe prisja “Dmth ketu s’kane qene greket te paret?” nuk ma bente dhe gjithe zelli per te argumentuar me shkonte dem. Atehere i rikthehesha peisazhit ne heshtje.

Ndaluam ne Menidhi, nje gryke e bukur me nje perrua e pyll te dendur qe i ngjante shume Borshit. U ndalem per te ngrene ne nje godine te madhe, te shemtuar qe me kujtonte nga jashte e brenda, nga gjellet e gatuara e te servirura ne tava te medha ne nje banak te gjate, gjelltoret tona te socializmit. Me pas u futem ne Arte, qe s’me beri ndonje pershtypje te mire dhe m’u duk se isha kthyer 20 vjet pas.

Perseri drejt jugut. Kodrat humbnin vazhdimisht lartesi dhe pak nga zhvisheshin nga gjelberimi derisa me ne fund, pikerisht atehere kur hasem ne ujin e fjordeve qe hynin thelle ne toke, qe se pari i mora per liqene, ato mbeten krejtsisht te gurta, ne nje ngjyre hiri te vjeteruar. Atehere m’u kujtua Kadare tek “Dimri i madh’, pikellim gadishujsh zhytur thelle ne det...
Ai duhej te kishte qene pikerisht ketu, ne kete vend, ndryshe si mund ta dinte c’do te thote pikellim gadishujsh. Toka zgjatej si nje dore e hapur, uji hynte mes gishtave, dielli digjte dhe asgje s’pipetinte; si ne nje balade ende e pashkruar, dikush kish zgjatur doren drejt jugut thelle ndofta per te kerkuar dicka te ndaluar dhe befas ishte ngurtesuar dhe mbetur ashtu, zhytur pergjysme ne uje. Pastaj kishin ardhur njerezit e pare.

Nuk folem derisa na u shfaq ura qe lidhte gadishullin me Peloponezin, ura me e bukur qe kisha pare ndonjehere, si nje flutur e madhe e bardhe me krahet ngritur lart. Matane ishte legjenda e dorasve por edhe e arvaniteve me pas, Peloponezi, qe s’kisha besuar kurre se mund ta shkelja nje dite.

Deri ne castin e fundit nuk e dija, miku im nuk me kishte thene, qe per ne Athine do te udhetonim neper Peloponez. Ishte nje e papritur qe me tronditi. E dija por prape pyeta: Eshte larg Sparta?

Nje udhetim ne Greqi e kisha besuar te mundshem here pas here, por ne Peloponez kurre. Me dukej aq i larget e i paarritshem sa Australia apo Antarktida. Dhe ja ku isha, mbi kete dhe’ te pamundur. C’dite e bukur me priste !

Rruga e vjeter ishte fort e mire, por po punohej ne te gjithe gjatesine per ta zgjeruar. E quanin Rruga e Re e Kombit, Nea Etniki Odos. Komb dhe rruge, dukej si nje binom ballkanas, ngaqe rruget ashtu si dhe kombet, jane te veshtira per t’u ndertuar ketu. Ajo zgjaste pergjate bregut; djathtas kundroja relievin me kodra te njepasnjeshme, ndertuar me nje material shtufor, kryesisht te thata, por ne luginat midis tyre ullinj e portokalle ngjeshur syresh si njerezit ne ndonje dasme. Pak toke, pluhurgerryer e rene poshte ne lugine, pak uje dhe jeta buiste me terbim. Sigurisht dielli ishte falas.

Ne te majte shtrihej Gjiri i Korintit, i madh si nje det, ne nje blu te thelle nga bregu ne breg. S’di pse gjithmone kam qene i bindur se kete blu e gjen vetem ne jug. Me ka rastisur te shoh blu edhe ne veri, por ajo ka qene si ne te kalter, kurre kaq e thelle dhe gjithmone kam ndjere te ftohte. Ketu ne jug te vjen te zhytesh ne uje me gjithe rroba.

Korinthi i famshem ishte nen nje mjegull te lehte, per shkak te kondesimit te mesdites. Istmi prere nga nje kanal i ngushte, por mjaft i thelle ku mund te kalonin vetem anije te vogla. Te dukej se dikush e kishte bere per qejf te vet, jo per t’i sherbyer trafikut ujor. Por pas Korinthit pamja ndryshonte, binte ere Europe e vertete. Dhe s’mund te ishte ndryshe: fjala Europe ketu kishte lindur. Zeusi e kishte joshur dhe e kishte shpene larg ne jug, ne detrat e ngrohte te Kretes. Pastaj ai kish ikur pas nje tjetre. Por ajo ishte hakmarre duke u kthyer pa u ndjere, fillimisht duke u bere nje emertim per hinterlandin grek pastaj per gjithe kontinentin deri ne Skandinavine e larget dhe Uralet ruse. Hakmarrja e pashtershme e femres, mendova padashur duke kujtuar mitin e lashte.

Askund si ne Ballkan popujt nuk ishin perzjere kaq shume, por iliret dhe helenet qene perzjere edhe ne legjenda. Per te gjetur Europen humbur ne detrat e jugut, ishte nisur i vellai Kadmi, i ati i Ilirit, ashtu si ne baladen shqiptare Konstandini “i vogelith” kishte kerkuar te motren “larg e larg merguar, nent’ male kaptuar”.

Pak pas Elefsines u shfaq papritur Athina. E bardhe tej e tej. Nga larg pershtypja e pare ishte sikur dikush kishte shkarkuar kamiona te tere me gure gelqerore ne nje faqe mali dhe i kishte lene ashtu pertoke te crregullt pa ndertuar asgje. Pastaj duke iu afruar ajo behej horizontale dhe e pafund, shkrire e bere nje me Pireun, rrethuar nga male krejtesisht te zhveshur qe te jepnin nje ndjenje keqardhjeje te vazhdueshme sa here binte syri mbi ta. Kerkova me sy dhe gjeta me ne fund Akropolin, indiferent mbi kodren qe dominonte qytetin. Per ty kam ardhur, fola me vete duke menduar se c’nate e gjate do te ishte deri te nesermen kur te ngjitesha atje.

6.

E nesermja qelloi e diel. Jo vetem, por edhe 1 Maj. Ne Athine pervec bizneseve private lidhur me turistet dhe policise qe do te perballonte demonstratat e paralajmeruara , askush nuk punonte. Dyert e Akropolit ishin te mbyllura dhe une mbetur jashte tyre. Mermeri me nuance te verdhe i Parthenonit shkelqente ne diellin e mengjezit me i verdhe se kurre, por ndofta jo aq sa fytyra ime. Ishte hera e dyte qe ‘smund te hyja ne muzeume, dje ne Janine dhe ja tani ketu. Ndeshkimi Perendive rente mbi ty! dhe ai kishte rene. Me kishin lene jashte, sepse kisha nje dashuri te cenuar per pasardhesit me gjak te perziere te heleneve. Jashte si admirali venecian Morosini, qe kishte bombarduar tempullin nga deti, jashte si lord Elgin qe kishte shkulur e shitur muzeut britanik basorelievet e famshme te Akropolit. Per ironi kishte qene nje turk, komandanti ushtarak i Athines, qe i kishte dhene fund barbarise europiane. Telos!-kishte thirrur ai - Mjaft!.
Ketu isha i padeshiruar, non grata. Mund te vizitoja c’te doja ne Athine, mund te beja foto para Parlamentit, te flija ne Grande Bretagne hotel, te hyja ne tregun romak, te haja e pija ku te doja, te rrefeja mekatet ne cdo kishe, te merrja pjese bile edhe ne demonstrate, por te ulesha ne gjunje para tempullit te perendeshes Athine, jo!
“ Para se te hysh ketu, lere merine jashte!”, me dukej se shkruhej ne cdo tabele varur ne gardhin rrethues te Akropolit ne ate gjuhe te padeshifrueshme. Atehere u enda gjate perreth Akropolit, ne nje pyll me ca ullinj te cuditshem me shume trungje te holle e te perdredhur, si shkurre qe s’i kisha pare kurre me pare, neper shtigjet mes tyre here shtruar, here ne gjendje te eger si atehere kur ndertuesit e lashte zvarrisnin me mundim blloqet e mermerit prej malit Penteliko deri lart ne maje te Akropolit. Ketu cdo gur ishte histori, aq sa vertete isha gati te besoja se po te ulesha e te levizja cdonjerin prej tyre, prej gropes se hapur poshte tij, bashke me eren e rende te tokes do te degjoheshin zera te lashte te ngjirur nga groposja e tejzgjatur mijravjecare. Ne cdo hap qe hidhje te dukej sikur degjoje kerkellitjen e eshtrave te miteve poshte kembeve te tua. Avulli qe dilte prej tokes sillte legjenda qe te dehnin dhe kur shikoje qytetin poshte mund te pandehje se athinasit e sotem sulmonin pa pushim prej shekujsh me shtepite e bardha te gurta ne vend te mburojave per te marre Athinen e vjeter maje Akropolit, por vazhdimisht deshtonin dhe kishin mbetur te deshperuar rreze tij.
Kerkova gjate zgafellen ku ishte mbajtur i burgosur Sokrati ne pritje te denimit. E gjeta me ne fund mes ullinjve rreze nje shkembi. Nje qeli e vogel natyrale ne shkemb ku ai mund te ecte i perkulur dy-tre hapa para-mbrapa. Hekurat e kryqezuara te portes se ketij burgu ishin te reja, mesa duket te vjetrat ishin ndryshkur e kalbur me ne fund. Prane saj nje piedestal i vogel me nje leter plastike mbi te ishte shkruar historia e tij ne dhjete rreshta te kursyer. Lindi, vdiq… Edhe Kollokotronin keshtu e kane mbajtur, me thane, por qelia e tij qe aq e ulet sa nuk mund te ngrihej ne kembe, ecte kembadoras si qen… Jemi aq te meshirshem me kuajt, mendova, i vrasim kur thyejne ndonje kembe se nuk i shohim dot te vuajne. Kurse bashkekombas si keta te qelive.., dhe atehere nuk m’u duk aq i drejte ndeshkimi qe me ishte dhene te mbetesha jashte Akropolit. Te pakten Sokrati do ta kuptonte mekatin tim edhe po te mos ma falte, u ngushellova , duke zbritur poshte drejt qytetit qe gumezhinte, me pengun tim ne shpine.
Kalova ne lagjen Plaka, nje qyteze e vogel mesjetare ne vetvete rreze Akropolit, shume e bukur, ndertuar prej arvanitesh. Ne te hyre te saj, shtrire prane nje shatervani te vogel, nje lypes gjysme i xhveshur qe e therrisnin Sokrat ngaqe ngjante ne menyre te pabesueshme me ate te lashtin, me floket dhe mjekren e zeze te dendur si ata ullinjte qe sapo kisha pare, me duar te kryqezuara ne gjoksin lakuriq, na shikonte thuajse me percmim. Nuk i dhashe gje, u ula prane tij dhe bera nje foto me te. As koken nuk ktheu, kushedi c’mendonte brenda saj.
Shetitem pastaj tej e mbane zonen rreth qendres se Athines, qe me pelqeu pa mase. Kishte sharmin e nje qyteti modern. Qendruam para parlamentit ne sheshin Syntagma, pame nderrimin e rojeve te veshuara me ca fustanella te bastarduara, aq te shkurtra sa ngjanin si femrat me minifunde per rreth. Me teper se roje parlamenti mund t’i merrje per sekretare deputetesh. Pastaj nje demonstrate te majtesh, nje ritual i zakonshem, qe brohorisnin pa ndonje zell per lirine e Palestines, police te topitur nga dielli mesdites pa skafandra ne te dy anet e rruges. Dikur keta u nderruan me te tjere me mburoja e shkopinj gome te rende sepse pritej nje demonstrate tjeter, kete rradhe e anarshisteve, te cilet gjithmone sulmonin e rriheshin me policine.
Nuk pritem te vinin, shkuam ne Pire, vizituam muzeun detar, hengrem nje dreke buze detit, ku e vetmja gje qe me pelqeu ishte nje supe me karkaleca deti, shkova buze detit hoqa kepucet, u futa pak ne uje si nje prove se kisha qene dhe ketu dhe ikem. Lamtumire Athine.

7.

Rruges se kthimit nuk e ktheva asnjehere koken pas per te pare edhe nje here Athinen. Doja te me mbetej ajo ndjenje e ngrohte qe kisha provuar kur isha brenda saj.Se largu nuk e kisha dashur, te pakten kisha qene indiferent, ne nje raport si me cdo qytet tjeter te huaj. Por kishte qene ndryshe kur e kisha prekur, i kisha ndjere frymen, i kisha ngrene buken. Njohjet gjithmone ndryshojne dicka, zakonisht afrojne. Nuk kisha per ta harruar Jorgon, nje te papune 29 vjecar. E kisha takuar mbremjen e fundit ne Athine, fillimisht e kisha marre per kamerierin e lokalit pastaj kishim shkembyer nga nje birre.
-Rrijme tere diten ketu, tha, pijme kafe dhe presim ndonje afendiko qe ka nevoje per ndonje pune. Pastaj kishte pyetur me nje ze te pasigurte: Paguhen mire vincieret ne Amerike?
Greqia ishte ne krize, kishte qe e mendonin edhe ikjen, si Jorgua ashtu si gjysherit e vet nje shekull me pare. Koheve nuk u zihet bese. Ne syte e tij kishte nje shprese te ndrojtur, po me shume frike. I kisha pare keta sy gjithandej, ishin me te zakonshmit, me te dhimbshmit. Doja t’i jepja kuraje dhe i permenda Akropolin, s’kam qene atje, tha pa u shqetesuar. Atehere i thashe se ne Greqi, ashtu si ne Shqiperi, rrugeve dukej sikur kishte vetem kafene me emra te huaj dhe farmaci me ate kryqin e blerte qe pulsonte vazhdimisht. Qeshi. Shiko,me tha, ju vini ketu, merrni me vete gjithe budallalleqet tona duke i kujtuar per gjera te mira dhe i shpini ne vendin tuaj, jemi bere te gjithe njesoj.
Dhe qeshi prape. Kalinikta, i thashe kur u ndame.Hej, tha, mund te shihemi ne Shqiperi, ku ta dish mund te martohem me ndonje shqiptare.
Ne kthim ujrat blu te Korinthit i kisha ne te djathte, Peloponezi majtas. Mendova prape per Sparten. Heren tjeter, ngushellova veten. Tek ura si flutur i hodha nje sy se largu Patres, qe me kishin thene se vlonte nga shqiptaret, u ndame me Peloponezin qe me mbeti peng dhe hyme ne kontinent.
Ne Amfilokia , “greku” me kishte ruajtur surprizen e fundit. I biem nga Preveza?-tha- tuneli ka perfunduar. Ndjeva nje si goditje ne zemer, me veshteresi u ktheva ndaj tij. Fytyra e tij e mire qeshte, ngriti duart nga timoni me nje levizje sikur donte te thoshte, e di, ti per kete ke ardhur deri ketu…

Po, per kete kisha ardhur, per Camerine. Qe kur planifikoja pushimet per ne Shqiperi, nuk kisha duruar dot dhe i kisha thene vetem nje njeriu, qe do doja ta kisha me vete sa here qe dicka e bukur me prekte ne kete udhetim, i kisha thene se enderroja te shihja Camerine.

Ishte nje histori e vjeter. Andej nga 1923, me kishin thene, ne fshatin e tim eti ishin dyndur familje came perzene nga greku. Atje kishte shume ullinj dhe ata kishin ngritur tenda pa fund nen kurorat e tyre. I kishin ndihmuar, ishin bere miq dhe njeri prej tyre xha Agushi, vinte akoma ne shtepine tone. Ishte i varfer, por kurre nuk erdhi duarbosh. Fytyra e tij e vogel, me mjekren e holle, ca sy gjithmone te permalluar, nuk me ishte fshire kurre nga kujtesa. Sa here nuk degjoja mire per camet, me merrte malli papritur per xha Agushin. Pastaj kisha mesuar historine dhe Cameria me ishte dukur gjithmone si nje femije jetim. Ndjeja per ate vend dicka te ngjashme si prej nene, qe lidhet e kujdeset me teper per femijen me te dobet. Ne Janine e kisha mbajtur fshehur, tani jo me: Nisu pra, c’pret..

Ne Sparto, per kenaqesine time ishte nje Sparte e vogel ketu, syri zinte krejtesisht gjirin stermadh te Ambrakise, nje grope e thelle permbytur prej detit nepermjet kanalit te ngushte te Prevezes. Nen te ishte hapur nje tunel me pak se 2 km qe lidhte te dy brigjet ne piken me perendimore te gjirit. Dikur, duke hyre ne kete gji, Skylaksi kishte shkruar: Prej ketej fillon Heladha…, ne te djathte, ne jug, jane helenet, ne anen tjeter, barbaret…

Qe atehere grindja s’ka rreshtur kurre, jane thene e sterthene argumenta pa fund, kane hyre e kane dale nga ky vend pothuaj gjithe popullsite e Ballkanit, po thesprotet e lashte vazhdojne te jetojne akoma ne ato brigje te bukura ne barbarizmin e tyre, me ullinj, me vreshta e bageti. Prej lashtesise vazhdon te rrjedhe akoma drejt detit Kalama, Thyamis i lashte, qe i ka dhene apo i ka marre emrin Camerise. Neper rruge degjohet greqishtja zyrtare, por pas dyerve te mbyllura te shtepive flitet ‘ne gluhe’ tjeter. Kenget e vallet e tyre edhe zyrtarisht thirren sipas origjinalit: tsamiko, dhe greket i kercejne si te tyret me ato fustanellat e shemtuara rreze shaleve.

Kur dolem nga tuneli nenujor, ne Preveze, isha po aq barbar sa edhe vendasit. Pak me ne veri derdhej ne gjirin e Ambrakise, Akeroni mitologjik, lumi i vdekjes, kush kalonte ate s’kthehej me pas. Per helenet pra, Akeroni ishte fundi i botes, ne brigjet e tij merrte fund bota e tyre, matane ishte bote tjeter. Mitet, e ardhur goje me goje, ne nje stafete te gjalle njerezore, shpesh tregojne me teper se vete historia e lashte me librat e saj te humbur.

Preveza, ashtu si dhe Arta, te linte pershtypjen e nje qyteti periferik, pa ndonje gje te vecante. Province. Rruga deri ne Parga kalonte buze detit, jo aq e mire po as e keqe, vetem pothuajse bosh, rralle shkembeheshe me ndonje mjet tjeter. Fshatrat buze ujit mezi dalloheshin tek-tuk, zhytur mes ullinjve. Ne krahun tjeter, ne brendesi kodra te buta gjithe gjelberim. S’kisha pare kaq gjelberim sa ketu, ne te gjithe Greqine.

Ishte pasdite kur udhetonim drejt Parges, dielli ishte ulur ne horizont, reflektohej ne det sa te prishte syte dhe u depertonte ullinjve ne brinje duke i lare ne drite trungjet e kurorat e tyre. Era e lehte, zera e zhurma te largeta qe vinin prej diku i jepnin me teper sharm asaj ndjenje paqeje te perjetshme qe te zbriste pa u ndjere ne shpirt e prehej aty. Ishte nje pamje mahnitese qe s’e kisha pare kurre dhe ndjehesha aq keq qe kisha konsumuar nje jete te tere pa qene ketu. Por Parga vete ishte si nje perle qe deti e kishte nxjerre me ne fund ne breg pasi e kishte lemuar e lemuar derisa ishte lodhur me ne fund. Nje qytet i vogel, ndertuar si Berati, me shtepite shumengjyreshe njera mbi tjetren, e paster dhe e qeruar, nje plazh i vogel me nje ishull te pyllezuar ne qender, shtrenguar nga te dy anet nga nje reliev shkembor mbuluar me pisha te buta, rruge te pjerta me kalldrem te bukur, fshat dhe qytet njekohesisht ne periferine e vet, mbeshtetur ne nje pyll ullinjsh aq te dendur sa qe rriteshin vetem vertikalisht ne kerkim te drites me nje muzg te perhershem poshte kurores se tyre, zhytur e tera ne nje ajer te kristalte me te cilin s’ngopeshe dot. Dhe me ne fund njerez aq te qete, me nje te folur te embel e te bute, te gatshem gjithmone te te ndihmonin per cdo gje. Kur kishim qene duke zbritur drejt Parges ne rrugen e sperdredhur mes ullinjve, dikush qe kishte pare targen shqiptare te makines sone na kishte ndaluar. Ishte nje djale nga Lezha qe punonte aty. Kur e kishim pyetur nese ka came ketu, ai qeshi: Ketu vetem came ka.

Ne kthim, duke u ngjitur, kujtova xha Agushin tim dhe isha i bindur se qe prej ketej duhej te kishte ardhur. Kur u ngjitem ne maje dhe i hodha nje sy te fundit Parges nga lart, me shembelleu me nje femije te vogel te bukur qe luante ne breg te detit.

Udhetuam drejt Gumenices ne rrugen qe tashme i largohej bregut. Terreni ishte me i sheshte, gjelberimi po aq i shendetshem dhe mbas nje mali qe i ngjante shume Karaburunit e qe na pengonte te shihnim detin, shtrihej ne ultesire nje liqen apo gjol me uje te paster te kalter, qe ja shtonte bukurine peisazhit…

Ullinjte sigurisht nuk mungonin kurre. Por ne ishim akoma te gllaberuar nga Parga, muzgu po afrohej dhe s’kishim kohe te merrnim veten. Hyme ne Gumenice, qe greket e therrisnin Igumenica, por qe mundet ta kish trasheguar kete emer nga fiset turke te cumaneve, qe ne mesjeten e hershme bashke me sllavet i binin kryq e terthor Ballkanit. Ishte nje qytet i madh, i zhvilluar, por qe nuk e fiksova dot mire per faj te Parges. Pastaj nxituam drejt kufirit, ne ca fshatra me emra shqiptare, por qe ne harte nuk i gjeje dot dhe ne te ngrysur mbrritem ne Qafe Bote, qe ne vend te ndodhej ne ndonje kenete sic sugjeronte emri (bot= deltine, balte e bardhe) ndodhej midis dy kodrave te zhveshura gelqerore. Kaluam piken kufitare pa ndonje problem e megjithate provuam nje lehtesim te pavetedijshem.

Ishim ne token tone. Ndonse vinim po prej tokes sone.

FUSHA E KOSOVES

1

…Erdhi nje kohe kur na thuhej se dashuria per Kosoven fillonte me 1990. Por jo per mua, as per shume te tjere. Kishim qelluar dashnore te vjeter, kishim kohe qe e donim…

Vijon...

Pjesa I

SHENIME UDHETIMI - Pranvere 2011

2011-08-08T19:45:00.003-04:00

Nga E. CANA

Pjesa I

Dite ne vendin tim

1.

Vetem kur avioni zbriti poshte reve dhe pashe Tiranen shndrruar ne nje perbindesh, befas kuptova se c’kohe e llahtarshme kishte kaluar. Po kthehesha pas 17 vjetesh. I huaj, ishte ndjesia e pare qe me pushtoi, jam i huaj ketu. Nje ndjenje qe me teper se e perceptova ne tru, e ndjeva ne trup ne nje rrenqethje. Malli dhe padurimi per te pare kete toke dukej sikur kishin mbetur pezull atje lart tek rete, ne castin qe i depertuam. Pastaj gjithcka u rrokullis jashte meje. Ulja ne toke e avionit, dicka u tha per temperaturen ne Tirane, ulerima e fundit e motorreve, kercitja e vules se mbrritjes ne pasporten time blu, sa kohe ke qe s’ke ardhur?, bagazhi dhe pastaj u hap nje dere ku u ndjeva si ne skene; dhjetra sy mbi mua dhe une qe kisha harruar tekstin. Askush nuk me priste. Sic u mor vesh me vone ishim ngaterruar per orarin. Me mire, kisha menduar, dhe duke terhequr valixhen zvarre dola jashte dhe u ula diku.
Ato dite te para te prillit, Tirana ishte nen diell. Kishte ardh pranvera/ por s’e besova, m’u kujtua kot me kot teksti, por jo melodia e nje kenge qe per mua nuk ishte vjetruar akoma. Besoja se po te mbyllja syte do te mund te degjoja gervimen e fijeve te barit nen toke ne mundimin per te nxjerre kryet ne diell. Atehere m’u kujtua dita e ikjes. Kishte qene vjeshte, fillim shtatori. Gjethet nuk ishin zverdhur akoma, por dukeshin te renda, apatike. Vdekja ishte atje, brenda tyre, vreri i verdhe grumbullohej fshehurazi pike-pike neper nyje pa e kuptuar askush, derisa nje dite do te shperthente dhe atehere ato do te rrezoheshin gjithe pikellim, trotuareve te Tiranes. Po une s’do te isha aty. Do te isha ne trotuare te huaja, do te shkelja mbi gjethe te huaja dhe s’do te ndjeja asnje pikellim. Edhe ankthi si gur i rende s’do me mundonte me. Do te isha mesuar. Keshtu me kishin thene te gjithe qe kishin ikur para meje. Pastaj kishte ardhur avioni dhe kisha ikur edhe une…
Erdhen me ne fund, u perqafuam, pyetje, pergjigje.
Pijme nje kafe ketu? Je lodhur.
Motra qe me mbante vazhdimisht doren ne te sajen dhe akulli im qe shkrinte se brendshmi dalengadale. Pastaj nje udhetim naten neper rruge e qytete te panjohur, me ne fund dritat e largeta te Vlores, nje mall theres si dikur sa here me dilte para syve prej kodrave me ullinj dhe nje shtepi ku hyja per here te pare.
Fli - me thane - kush e di sa je lodhur...

2.

Qyteti kish ndryshuar aq sa, kur lija rruget kryesore, nuk mund te orientohesha dot me. Bulevardi kryesor, zona e portit me pelqyen. Godina te bukura, lokale te kendshme. Kur desha te shoh c’behej pas rradhes se pare te ndertesave te bukura anash bulevardit me humbi krejt entuziazmi. Pyll pallatesh ngjeshur e ngucur me njeri tjetrin, as ku te hidhje plehrat s’kishte vend, le te mendoje per parkim apo ndonje ambjent te gjelberuar. Por kur pashe zonen e plazhit me zuri deshperimi, me tej pas tunelit isha gati te lotoja. As ullinj, as portokalle bile as dafina, pylli i vogel i nespullave ishte groposur, vetem beton ne te dy anet e rruges qe dukej me e ngushte se c’kish qene me pare. Ishte tejet e hidhur te mos gjeje asgje, asgje te njohur nga nje vend ku kisha kaluar femijerine dhe rinine e pare. Te mos ishte deti akoma, do mendoja se kam gabuar qytet.
Dikur ai i madhi paskish thene se do te ndertonte pallate te bardhe dhe qe nga deti qyteti te dukej me bukur se Aleksandria. E paskan bere, mendova, por si Kasbah-ja. Vetem ato ulurimat mungonin. Pyeta me pas nje mikun tim arkitekt se mund te ishte bere me pare masterplani dhe pastaj le te ndertonte kush te donte.
Eshte, tha, po nuk pyet kush. Pastaj si per te thene se eshte e kote te flasim, me kujtoi nje batute nga nje film i vjeter: Paraja shkrin cdo ndergjegje!
Kur pashe me vone Saranden, Durresin, por edhe shume zona ne Tirane kuptova se paraja ishte derdhur si nje cunam dhe kish permbytur gjithcka duke lene pas shemtine e betonit. Kur pashe edhe Lushnjen nga lokali i vjeter maje kodres, se si ishte permbytur fusha tej e mbane me ndertime pa asnje rregull, kuptova se katastrofa ishte e plote. E keqja ishte ndertuar plotesisht pa asnje shprese se mund te korrigjohej. Shemtimi dhe absurdi kishin kapur ne kurth qytete e fshatra te tere. Pallate e shtepi, shpesh luksoze, ndertuar e mbetur bosh, askush nuk jetonte ne to. Perse i kishin ndertuar valle? Pastrim parash sigurisht, por dhe kursime te nxjerra me djerse skllavi.
Dukej sikur te gjithe ishin prekur nga e njejta semundje qe kish zaptuar me shpejtesi gjithe vendin. Nje mani pandemike qe perhapej nga qendrat e qyteteve drejt periferive dhe pastaj fushave gjithandej dhe me ne fund u ngjitej maleve perpjete. Vendi ishte mbjelle i teri me ndertesa, por fatkeqsisht me nje metode primitive, si dikur kur bujku e hidhte faren me dore.
Spanja eshte keshtu, me thoshte nje mik rumun, i shokuar nga boom-i ndertimeve, por te ndertosh edhe sot ne kete menyre eshte …nuk di c’te them, dhe tundte koken papushim i mahnitur nga energjia e ndertuesve dhe po aq i hutuar nga absurdi i tyre. Kurse une mendoja se gjithmone keshtu kishim qene, me energji te pashtershme si individe, po kurre nuk kishim ditur te punonim bashke. Ne te ardhmen po aq sa do te na ishin mirenjohes per kete pune te pashembullt, po aq do te na mallkonin qe i kishim bere kaq pa mend.

3.

Qytetin doja ta shikoja rrugice me rrugice. Ne koke me vinin vetvetiu njerez e ngjarje qe i kisha jetuar dikur, nuk i shmangia dot. Por kishte ndryshuar shume, ishin shtuar jo vetem ndertesa, por edhe rruge qe s’kishin qene me pare. Perpiqesha te kujtoja si kishin qene, hiqja me mend gjithcka qe nuk e njihja dhe mundohesha te rindertoja te dikurshmen. Gjeta qe here pas here nuk ishte aq e veshtire, bile kishte vende qe mund t’i rikrijoja plotesisht. Atehere shkeputesha per pak caste dhe rijetoja te shkuaren. Me dukej vetja si nje mutant me aftesine e vecante per te qendruar ne te tashmen dhe jetuar te shkuaren. Por shpesh gjerat me perzjeheshin, ngjarjet humbisnin kronologjine, fytyrat me ngaterroheshin, s’ndjehesha i sigurte per c’ka me sillte kujtesa, mundohesha te perqendrohesha por me kot, gjithcka levizte me shpejtesi, gjithcka ishte e paqendrueshme si e pare ne siperfaqen e ujit te paqete.
Here-here befas uji qetesohej dhe prej andej dilte ndonje fytyre qe me dukej sikur me thoshte: U ktheve me ne fund? Ketu kisha puthur per here te pare. E kisha percjelle nje mbremje nga shkolla ne shtepi. Duke u ngjitur neper shkalle, diku ajo kishte qendruar, kishte ngritur koken dhe me kishte pare ne sy. Atehere nuk e di sesi e kisha guxuar ta perqafoja dhe kur kisha vene buzet e mia mbi te sajat, ajo ishte leshuar e tera mbi trupin tim. Kisha ndjere gjinjte e saj te forte te me shtypnin kraharorin dhe prej atij casti kisha mbetur pre e nje ankthi te gjate. E kisha xhveshur me mend ate gjoks me dhjetra here kur mbetesha vetem dhe nuk dija c’t’i beja. E zbuloja dhe e mbuloja per ta zbuluar serish dhe ndjeja nje turbullim te thelle ne trup, me kapte nje uri per ate loje qe nuk dija nga me vinte, qe me mundonte e me lodhte. Derisa nje dite pata nje gjoks te vertete ne duart e mia, te bute, te lemuar me nje magji te pashtershme brenda tyre, dhe athere kisha shpetuar. Duke u kthyer ne te tashmen, kisha ndjere nje deshire te madhe ta shihja edhe njehere. Atehere fillova te shoh fytyrat qe me kalonin perbri me shprese se dike do ta njihja. E kote, asgje, te gjitha te panjohura, fytyra te huaja, te largeta, indiferente. U kujtova me ne fund se duhej te kerkoja ne te tashmen, jo ne te shkuaren. T’i sillja qe andej, nga ato vite te largeta, t’u shtoja peshen e tyre, t’i transformoja, t’iu zbardhja ca floket, femrave t’ua ngjyrosja, t’iu shtoja ca rrudha ne fytyre, peshe ne trup dhe pastaj te gjeja kush ishte. E megjithate perseri asgje, dukej sikur popullsia ishte nderruar teresisht,e kishin zbrazur krejt qytetin deri tek i fundit dhe mbushur serish me fytyra te reja.
Shkova ne pjesen e vjeter te qytetit ku kisha kaluar femijerine tek gjysherit. Ishte pothuaj i braktisur. Pothuaj asnje ndertim i ri, asnje rikonstruktim, godinat e vjetra te dala boje, te rrjepura nga suvaja, te shtremberuara, rrugicat e vjetra zhytur ne pluhur, njerez te rralle qe zvarriseshin me ndonje traste ne duar, ne mbremje nje ndricim i rralle tek-tuk, naten heshtje varri, vetem qente qe lehnin pervajshem. Mbas tij ne kodrat dikur te bukura mbuluar me ullinj, ishte ngritur nje qytet tjeter, me sakte nje fshat i madh, ku mungonte gjelberimi. I vetmi ndryshim per mire ishin dallandyshet qe ishin kthyer perseri dhe fluturonin ulet pergjate rruges kryesore si dikur.
Ketu pikellimi te mbyste, nje vend i harruar, i shkretuar, sikur ta kishin marre diku pas ndonje lufte dhe hedhur me shperfillje rreze kodrave me balte te verdheme. Ketu koha kishte shkuar se prapthi, me tej ne te shkuaren. Nuk do habitesha aspak sikur nga rrugicat e vjetra e te shtrembera, ashtu si dhe shtepite anash tyre, te dilnin njeri pas tjetrit duke kunduar* ne nje shqipe te vjeter, gjysherit e mij e pas tyre gjysherit e tyre, stergjysherit, te gjithe njeri pas tjetrit.
Me dhimbte por nuk me ikej qe andej. Atdheu, mendova, fillon ketu ne keto rrugica te vjetra, ku ke mesuar te flasesh, ku ke luajtur, rrezuar e qare, ajo kohe qe vjeterohet vazhdimisht por nuk e shlyen dot nga koka. Nje dashuri, si gjithe dashurite, ku s’gjen dot arsye.

4.

Isha gjithe kohen nen pushtetin e kujtimeve. Bregdetin, atje ku ishte e mundur e shkela hap pas hapi, pjesen tjeter ku ishte ndertuar e bere private e shikoja lart nga rruga, nga kafenete e pafund.
Deti ishte po ai, i perjetshemi, gjithmone atje duke pritur kedo qe pendohej. Nuk te braktiste kurre. Kush e kish dashur njehere nuk mund ta harronte me. Doja ta shihja te gjithin dhe u ngjita lart ne mal si dikur.
Qe andej dukej i patrazuar, i ameshuar, nje perendi. Mund te rrija me ore, me syte mbi te dhe pak nga pak i dorezohesha i teri. Ndjeja shpirtin te me lehtesohej, te me zbutej, trupin si te zhytur ne nje banje te ngrohte avulli, shikimin qe me behej fir, bota largohej pak nga pak dhe mbetesha vetem me veten. Atehere ndjeja mall te thekshem per nje njeri dhe do te doja te isha vetem me te, t’i rrija prane ne heshtje, pa levizur, pa fjale, vetem ta ndjeja aty. Asgje me teper, asgje tokesore, vetem dy shpirtra prane e prane.
Pastaj zbrita poshte ngadale mes ullinjve si i perhenur. Kjo peme fisnike qe rritej vetem prane detit kishte marre shume prej tij. Jetegjate ne dhjetra breza njerezore, me trungun e rende gjithe gunga nga koherat, ngulur thelle ne toke, s’kisha pare kurre nje ulli te rrezuar, te prere po, gjethen e vogel gjithe finese ne nje te gjelber te permbajtur te perjetshme, kokrrat e pjekura si yj te zinj ne qiellin e kurores se vet. Lashtesi dhe paqe prehej nen te, per te gjallet e per te vdekurit. E megjithate i kishin prere, masakruar, shkulur deri ne rrenje, djegur. Vete njerezit qe ishin rritur prane tij. Te prisje nje ulli, ishte si te vrisje nje jete, por e kishin bere dhe kjo ishte nga ato gjera qe nuk i kuptoja dot ne kete vend. Te jetoje prane detit dhe ullirit duhej te te zbriste butesi ne shpirt. Por ketu ishin egersuar, sa te benin sakrilegj, te prisnin ullirin, pemen e paqes. E kishte thene Rreshpja: ”Ah, ullinjte e Shqiperise/ dhe paqja juaj e mallkuar”, po s’e kishin besuar, edhe ate vete e kishin harruar, lirikun e madh.
Do te vinte koha e pendeses. Perballe detit, ne token buze tij ulliri kishte qene per mijera vjet dhe askush nuk mund t’ia zinte vendin, as tjeter peme, as betoni. Do te pendoheshin dhe do ta mbillnin prape se do te ishin lodhur me luften, do t’i merrte malli per paqen e blerte dhe do ta mbillnin serish.
Dhe kishin filluar, here pas here shikoje filiza te rinj qe lekundeshin nen brizen e ngrohte te detit. Kur te ishin rritur edhe ca, paqja do te kishte ardhur. Atehere edhe Lirikut do t’i vinin mbi gurin e ftohte te varrit nje kurore degesh te fresketa ulliri.

5.

Fillova te takoj miqte e vjeter. Ne fillim ishte e veshtire, por sapo gjeje nje, ai gjente te tjere dhe atehere me behej e veshtire te gjeja kohen t’i takoja te gjithe. Une kisha mbetur ne diten qe kisha ikur dhe isha i mbushur plot me mall te vjeter. Por edhe ata, shumica, e kishin ruajtur brenda ate kohe miqsh dhe patem dite te bukura se bashku. Te gjithe me prisnin, me qerasnin, dreka e darka ata qe kishin, nje kafe te varferit, ndonjeri sic mora vesh me pas kish marre edhe borxh per te mos ‘u turperuar’ me mikun. Asnjehere nuk me lane te paguaja, nuk behet kjo, me thoshin. Isha mik pra, dhe pavaresisht se c’mall kishte mbetur, zakoni i lashte respektohej.
Ate qe kisha lexuar neper libra se c’shkruanin te huajt per mikpritjen shqiptare po e provoja vete. Ndjeja nje mallengjim dhe krenari per racen time. Ndryshe nga c’mund te dukej nga jashte, kjo race ruante thelle brenda vetes nje fisnikeri te vjeter. Perpjekja e gjate per mbijetese e kishte bere te ndryshem nga kombe te tjere, shume vlera i kishte akoma feminore, te tjera i mungonin fare, shpesh dukej i eger, por thelle ne shpirtin e tij fisnikeria ishte e paprekur. Koherat e kishin zhvatur pa meshire, po eshtrat nuk ishin thyer. E kisha krahasuar gjithmone me nje nene, qe kur i digjet shtepia vrapon mes flakeve te shpetoje se pari femijen, jeten, te ardhmen. Dhe mbas llahtares, i linte trashegim hirin, shkrumbin, mbi te cilin jeta rifillonte serish. Ishte si nje toke pjellore mbuluar nga ujra te ndyra prej vershimesh gjithfaresh, por nje dite kur te ndertohej nje kanal per t’i zbrazur ato ujra dhe dielli t’i shfaqesh tokes, ajo do te pembytej nga gjelberimi.
Perdite shihja c’kishin bere keta njerez, c’energji, inteligjence, kurajo, durim e force kishin provuar ne keto vite te mungeses sime. Kishte munguar vetem perpjekja per ta kanalizuar, per ta bashkuar kete energji individuale ne nje te perbashket. Ata qe duhej te bashkonin, me teper kishin ndare, ata qe duhej te drejtonin, me teper kishin penguar. Per te kuptuar kete shtet do te mjaftonte vetem te shihje qarkullimin rrugor: makina kishte plot, shofere te zote po ashtu, ajo qe mungonte ishte vetem rregulli per te mos penguar njeri tjetrin, per te shmangur kaosin.
Nje miku im, dikur nje inxhinier i ri i talentuar, qe kishte ngritur nje biznes vertet te fuqishem, me thoshte se vetem me administraten e shtetit te mos kesh te besh. Te nxijne jete, fliste dhe rrudhej ne fytyre, jane si, … si ajo fjala: merr nga dhit’ e bej zabit.
Ishte e zakonshme te flitej me perbuzje per njerezit e zyrave. Por nga ana tjeter nje nga ato te zyrave, qe e njihja prej kohesh me thoshte: Eshte e frikshme, te kesh qene specialist ne ministri tere jeten dhe te rrosh me ankth se te nesermen do te nxjerrin jashte. Ajo hynte e dilte ne ministri pas cdo pale zgjedhjesh qe beheshin. Takova nje miken time, ish gjyqtare, tani avokate qe po perpiqej te shndrrohej ne notere. Ke ndermend t’i provosh gjithe profesionet, i thashe duke qeshur. Jo, tha, e kunderta, une s’kam asnje profesion, sepse sado profesionalisht ta mbrosh nje çeshtje, ate e fiton gjithmone ai qe paguan me teper. Dhe po qellove ne anen e me te varferit, mbete i varfer per vete.
Te njejten gje me thoshte edhe nje sekretare gjykate kur fliste per pronat. Ne njerit do t’ja japim, me shpjegohej ajo, njesoj eshte si njeri si tjetri, pse te mos ja japim atij qe “perpiqet “ me shume?
- Po e drejta?- pyesja.
- Ah, e drejta…- dhe buzeqeshte me nje embelsi te pafajshme.
- E drejta eshte me me te fortin? - konkludoja une.
Ajo buzeqeshte gjithnje: - Ti gjithmone ke qene nje burre i mençur. Eja te te jap nje kafe…
Kurse ne popull kishte dale nje parrulle e re: Eshte me kollaj te marresh pronen e tjetrit se tenden. Se c’ishte nje fare ALUIZNI qe i bente corbe te gjitha…
Por ajo qe dukej e pabesueshme ishte ceshtja e koncesioneve te naftes. Kur kalova per ne jug neper fushat e naftes mbeta i habitur sepse pothuaj s’kisha pare asnje pus nxjerrje te naftes te punonte. Pompat e nxjerrjes, vulf-et sic i quanin ata, te gjitha te ndalura, asnje nuk levizte. Isha mesuar t’i shihja vulf-et ne ate levizjen e tyre te pafundme duke u perkulur deri ne toke dhe pastaj te ngriheshin perpjete serish dhe u befasova qe i shihja ashtu te ngurtesuar si relikte te vjetra. Kur u ktheva, vrapova tek nje tashme pensionist qe e njihte nxjerrjen e naftes me mire se gruan e vet. Kishte kaluar nje jete te tere atje mes tyre, me shume kishte fjetur atje se ne shtepi. M’i shpjegoi te gjitha por mua edhe tani me duket e pamundur ajo grabitje. Me shpjegoi se marreveshja per koncesion behej me kushtin qe kompania e huaj te investonte per te rritur prodhimin dhe nga diferenca e prodhimit egzistues me ate qe do te arrinte perfitonte pjesen e luanit. Deri ketu mund ta quaje normale, mund te diskutohej vetem perqindja qe do te perfitonte kompania koncesionare.
Megjithese mua me dukej pa asnje kuptim se si nje vend qe para 20 vjetesh nxirrte te pakten dhjete here me teper nafte se sa sot te kish arsye te jepte koncesion. Investimet per teknologji mund t’i bente vete kompania shqiptare dhe tere nafta e perfituar i mbetej shqiptareve. Nga ky prodhim i rritur shlyhej borxhi i marre per teknologji, qe qeveria mund ta merrte sic kishte marre sa here kish dashur.
Kjo eshte e keqja me e vogel, me sqaronte ish specialisti. Pafytyresia jone eshte se u implikuam duke ulur fiktivisht prodhimin e puseve, te themi nga 10 ne 5, dhe kompania koncesionare e fillonte punen e vet me 5 dhe qe te nesermen mund te shkonte ne 10 sepse puset e kishin realisht ate kapacitet prodhimi. Shkurt kjo diference ne fakt i falej kompanise se huaj pa asnje shperblim, sigurisht pervec shperblimit qe ajo u detyrohej atyre qe ia kishin bere kete dhurate. Me tej, kompania e huaj per te marre debite te larta nga puset, nuk perdorte me vulf-in por pompa thellesie, te cilat rrisnin prodhimin por njekohesisht me kohe i nxirrte puset jashte perdorimit per shkak te ardhjes se pakontrolluar te inerteve bashke me naften. Por kompania e huaj do te ikte nje dite dhe aq i bente se puset do te kishin falimetuar.
- E pamundur, - i thashe, - e di njeri kete??
- Te gjithe e dine, - tha.
- Atehere? Pse e lejojne?
- Kete nuk e di, nuk eshte specialiteti im.
- Po ti? - e pyeta duke e pare drejt ne sy.
- Çfarë une, - m’u pergjigj edhe ai duke me pare ne sy, - une kam hallet e mia. Tani kete e di edhe ti, - shtoi me cinizem.

6.

Mbas disa ditesh kisha vene re se ata flisnin shume kurse une fare pak. Te gjithe, po sidomos grate. Pasi te benin dy-tre pyetje me padurim fillonin e tregonin per veten e tyre. Ne ato tregime kishte pak suksese, edhe kur kishte fati i kishte kthyer permbys. Mundimet, vuajtjet, fatkeqesite ata i rendisnin njera pas tjetres dhe mua me dukeshin si vagonat e nje treni kur dalin prej tunelit. Ti nuk e di sa jane, sa do dalin nga erresira.
Me e habitshmja ishte se dukeshin indiferente per c’ka tregonin, sikur te mos u kishin ngjare atyre po dikujt tjetri, nje te panjohuri per te cilin kishin degjuar diku rastesisht. Çfarë u kishte ngjare nuk zhbehej me dhe ata e dinin, donin vetem ta tregonin. Ne fillim mendova se duke folur ata ndjenin nje fare ngushellimi, sa me teper e tregonin aq me e zakonshme u dukej, mesoheshin me fatkeqesine e ndodhur. Njesoj si ne raste vdekjesh, kur i afermi e tregon si kishte ndodhur fundi i fatkeqit sa here qe afrohej nje ngushellues i ri. Dhe dikur ndjente se kishte krijuar nje distance me ngjarjen, kishte ndodhur nje mpiksje dhe e vuante me pak. Por s’ishte vetem keshtu, sepse me ne fund vura re me habi te madhe se ata me tregonin vetem mua ngaqe isha i huaj, vija nga larg, nuk isha si ata.
Njera prej tyre e mbetur e ve, e vetme me nje femije, kur me sa duket vuri re hutimin ne fytyren time me kishte bere pyetjen, qe me teper se pyetje ishte nje pohim:
-Ti per te degjuar ke ardhur, apo jo…
Dhe une degjoja dhe isha shume i vemendshem.
Shpesh ktheheshin mbrapsht dhe jepnin me teper detaje ose benin ndonje riinterpretim. Pastaj kur mbaronin, benin ndonje pyetje prape dhe une isha i sigurte qe nuk e dinin c’kishin pyetur. Kur ndaheshim me ne fund, gjithmone duke u perqafuar, nuk harronin kurre te falenderonin qe nuk i kisha harruar, qe i kisha kujtuar dhe kisha shkuar per t’i takuar. Atehere me ne fund, nje dite, kuptova se ata nuk i degjonte njeri, te vetmin degjues kishin mua dhe sapo me shtinin ne dore nuk me leshonin me. Nuk i tregonin njeri tjetrit ngase historite ishin te ngjashme ose ishin te ngopur me te tyret deri ne gryke dhe s’kishin vend per te tjetrit. Dhe me siguri mendonin se tjetri, i ngjashmi, nuk do t’i degjonte dhe i linte deshira per te treguar. Te gjithe kishin te njejtin hall, te gjithe ishin te bindur se s’kishte zgjidhje per ate hall dhe sigurisht s’kishin c’t’i thoshin njeri tjetrit. Edhe me ankimet ishin merzitur, ishin bere bajate. Mbase prandaj dilnin te gjithe mbremjeve, uleshin neper kafenete e pafund njera pas tjetres, merrnin ndonje kafe apo caj, preferohej sidomos ai me fruta pylli, dhe kudo ne cdo tavoline behej e njejta bisede, qe harrohej shpejt e shpejt sapo ngriheshin dhe uronin njeri tjetrin: Naten e mire !
Shkurt, kishin mbetur vetem. Ne hallet e tyre. Aq vetem saqe tashme askush nuk i degjonte me. Kurse une, i huaji, te pakten une i degjoja dhe ata flisnin dhe me falenderonin qe i degjoja.
Çuditerisht kishte edhe nga ata pa halle qe donin te degjoheshin. Keta tregonin sukseset dhe nuk e mora vesh ndonjehere se donin te mburreshin para meje qe kisha mbetur i zakonshem, apo ndjeheshin te sigurte qe nuk do t’iu kerkoja ndonje gje. Kishte edhe raste speciale, si ai i nje zonje, mbetur akoma e bukur, qe dikur me ankohej vazhdimisht per te shoqin. Kurse tani vetem e mburrte, ai ishte treguar shume i zoti. E perseriti disa here se kishte qelluar me fat qe ishte dashuruar me te. Nuk tha ‘martuar’. Kur u ndame, mesa duket kujtimi i se shkuares e beri te pakujdeshme dhe me pyeti nese me pelqente krehja e flokeve te saj. Shume, i thashe, dhe u habita kur edhe ajo me falenderoi qe nuk e kisha harruar.
Por dhimbjen e vertete te vetmise e ndjeva kur takova dike me te cilen pata pasur nje flirt te shkurter e te larget, tashme pothuaj te harruar. Ajo kishte mbetur literalisht vetem. Kishte vetem nje vella emigrant diku ne Itali apo Belgjike apo diku tjeter, m’u be sikur edhe ajo vete nuk e dinte mire ku e kishte. U befasua ne fillim aq sa mendova se nuk me mbante mend. Me pas, para cajit te zakonshem te pyllit, qe nuk e vuri fare ne goje, foli e foli pa pushim. Tregonte dhe vazhdimisht me pyeste – Si thua ti?
Me pyeti nese vertete kisha shkuar qellimisht per ta takuar. Po, i kisha thene duke u perpjekur te kem nje ze bindes. Atehere me kishte prekur doren ne heshtje. Me kerkonte dhe u takuam disa here. Nuk me ftoi ne shtepi, as te darkonim bashke nuk donte, rrinim vetem ne lokale ku kishte perhere shume njerez. Nuk kuptoja pse nuk perfitonte nga rasti te perjetonte edhe nje here te shkuaren. Fizikisht mbahej mire, asnje gram te tepert, vetem floket kishin marre thinja aty kety. Kur i thashe njehere t’i lyente, kishte heshtur gjate dhe me ishte lutur: mos me bej te qaj tani…Nuk me puthi kurre, vetem perqafimin e zgjaste shume, dukej sikur donte te mos mbaronte kurre, rrinte mbeshtetur tek une, pa levizur, as fryme nuk merrte. Dhe ikte me nxitim, me koken ulur, per te mos i pare syte.
Heren e fundit nuk i mbajti dot lotet, qau haptas dhe m’u lut te rrija me te sa te qetesohej. Ne castin e fundit me kishte marre doren, e kishte vene vetem per pak ne gropezen e gjoksit te saj dhe duke ikur, pasi kishte hezituar nje hop, me pati thene se po te vija ndonjehere perseri te shkoja ta takoja. Me mire te mos e kisha takuar, mendova duke e ndjekur me sy te humbiste ne turme. Ishte nje dhimbje e gjalle, e rraskapitur, e terhequr nga jeta, kishte braktisur gjithcka, edhe mashkullin nuk e donte me. Vetem ngrohtesia e miqesise mund te shkrinte dicka ne brymen e vetmise se saj.

Pertej Akrokerauneve, thelle ne jug

1.

-Ti e di greqishten, merr makinen dhe eja te bejme nje udhetim ne Greqi, shpenzimet i heq une…
Ai me shikoi sikur t’i kisha propozuar te benim nje komplot. Uli koken mbi espresson qe kishte perpara, por kur e ngriti per habine time tha:
-Ikim. Pasneser.

Vijon…

- kunduar* - e folur e vjeter, shtremberim i kuvenduar, fjalosur

Një brez alienësh

2011-07-25T21:54:00.002-04:00

Nga Umberto Eco

Çfarë veprash letrare mund të shijojnë ende këta të rinj kur nuk njohin jetën fshatarake, të korrat, pushtimet, përmendoret e të rënëve, flamujt e shpuar nga plumbat e armikut, nevojën e ngutshme të një morali në jetë?

Mendoj se Michel Serres është, sot për sot, filozofi më mendjehollë në Francë dhe, si çdo filozof i mirë, di të ulet dhe të reflektojë për të sotmen. Po e nxi faqen duke përdorur (përveç ndonjë komenti personal) një artikullin e tij, shumë të bukur, botuar në "Le Monde" më 6-7 mars të këtij viti, ku ai na kujton gjëra që, për lexuesit e mi më të rinj lidhen me fëmijët, ndërsa për ne më të vjetrit, me nipërit.

Sa për të hyrë në temë, këta bij dhe nipër nuk kanë parë kurrë derra, lopë apo pula (më kujtohet një sondazh amerikan i para 30 vjetëve, nga doli që shumica e fëmijëve të Nju-Jorkut mendonin se qumështi që blihej në supermarket, i futur në kuti, prodhohej në rrugë artificiale, njëlloj si Coca-Cola). Të rinjtë nuk janë mësuar të jetojnë në natyrë, ata njohin vetëm qytetin (do të kujtoj këtu se kur shkojnë për pushime, më së shumti, jetojnë në ca vende që Marc Augé (antropolog bashkëkohor francez - sh. i p.) i quan “jovende”, ngaqë fshati turistik është krejt i ngjashëm me aeroportin e Singaporit dhe, në çdo rast, u paraqet një natyrë idilike dhe të stisur, krejt artificiale. Ky është një nga revolucionet më të mëdha antropologjike pas erës së neolitit. Këta fëmijë banojnë në një botë të mbipopulluar, shpresojnë të jetojnë deri 80 vjet dhe, falë jetëgjatësisë së baballarëve e gjyshërve, në rast se shpresojnë të trashëgojnë diçka, do ta përfitojnë jo më në moshën 30 vjeçare, por në prag të pleqërisë.

Ka nja gjashtëdhjetë vjet që fëmijët evropianë nuk e njohin luftën, falë mjekësisë së përparuar nuk vuajnë aq sa paraardhësit, prindërit i kanë më të moshuar se tanët (dhe pjesa më e madhe e tyre janë të divorcuar), studiojnë në shkolla të ulur në një bangë me fëmijë të racave e feve të ndryshme dhe të brumosur me zakone të tjera (dhe Serres-i pyet: a ka më kuptim ta këndojmë ende Marsejezën, e cila flet për “gjakun e shprishur” të të huajve?). Çfarë veprash letrare mund të shijojnë ende këta të rinj kur nuk njohin jetën fshatarake, të korrat, pushtimet, përmendoret e të rënëve, flamujt e shpuar nga plumbat e armikut, nevojën e ngutshme të një morali në jetë?

Janë fëmijë të formuar nga mjetet e komunikimit që i konceptojnë sikur të ishin të rritur, duke e tkurrur vetëm në shtatë sekonda vijueshmërinë e figurës dhe në pesëmbëdhjetë sekonda kohën e duhur për t'iu përgjigjur një pyetjeje. Përmes tyre shohin gjëra që nuk mund t'i shohin më në jetën e përditshme, kufoma të përgjakura, rrënime, shkatërrime: "Derisa bëhen 12 vjeç i kanë parë nja njëzetmijë vrasje, të detyruar nga të rriturit". Po humbasin ndjenjën e gjuhës amtare nën ndikimin e reklamave mbushur cik me shkurtime dhe fjalë të huaja, nuk e kanë më ndërgjegjen e sistemit metrik dhjetor, ngaqë u premtojnë çmime në bazë të miljeve të përshkruara, shkollat nuk janë më vende ku studiohet, këta fëmijë, të mësuar të rrinë para kompjuterit, një pjesë të mirë të jetës po e jetojnë në një botë virtuale. Të shkruarit duke përdorur vetëm pëlqyerin, në vend të gjithë dorës, "nuk ngacmon më të njëjtat neurone apo të njëjtat zona trunore" (pra, ata janë tërësisht "multitasking"). Ne jetojmë në një hapësirë të matshme metrike, kurse ata jetojnë në një hapësirë jashtë realitetit, ku nuk ka më asnjë dallim mes afërsisë dhe largësisë.

Nuk po ndalem tek përsiatjet e Serres-it për mundësitë e administrimit të kërkesave të reja në lëmin e edukimit. Në çdo rast, pasqyra që ai na sjell, për shkak të ndryshimeve tërësore, barabitet me periudhën që u desh për të shpikur shkrimin, ose shtypshkrimin, shekuj më vonë. Por teknikat e sotme moderne ndryshojnë me shpejtësi të madhe dhe "sakaq trupi pëson shndërrime të thella, ndryshojnë jeta edhe vdekja, vuajtja dhe shërimi, zanatet, hapësira, vendi ku jetojmë, vetë qenia jonë në këtë botë". Po pse këto ndryshime na gjetën të papërgatitur? Serres-i vjen në përfundimin se mbase kanë faj edhe filozofët ngaqë, për shkak të zanatit, duhej t'i kishin parashikuar ndryshimet e dijeve dhe të jetës, por nuk bënë aq sa duhet, sepse "të zënë me politikën e ditës nuk e ndjenë ardhjen e bashkëkohësisë". Nuk di të them nëse Serres-i ka të drejtë për gjithçka, por njëfarë të drejte e ka, ama.

Ekspress

Where do writers go when they die?

2011-07-19T19:28:00.002-04:00

by Patricia

A writer died and was given the option of going to heaven or hell.

She decided to check out each place first. As the writer descended into the fiery pits, she saw row upon row of writers chained to their desks in a steaming sweatshop. As they worked, they were repeatedly whipped with thorny lashes.

“Oh my,” said the writer. “Let me see heaven now.”

A few moments later, as she ascended into heaven, she saw rows of writers, chained to their desks in a steaming sweatshop. As they worked, they, too, were whipped with thorny lashes.

“Wait a minute,” said the writer. “This is just as bad as hell!”

“Oh no, it’s not,” replied an unseen voice. “Here, your work gets published.”

a clear Mountain View

2011-04-20T11:11:00.000-04:00

by Nick Rhodes

As we achieved a high position
The island simplified in jasper shades.
It descended from us and became ideal
Under the sun; even stones
Crystallised at our feet.

It was a soundless place,
We could recline like gods
Unable to move or speak.
And we saw swimmers, far below,
As dark filings drawn over the edge
Into the sea. They shrank back
From the land that seemed a bride
To their first nakedness.

Swimming, they hardly showed,
But we imagined them rise up,
With braids of glass,
And beaded, falling skins,
Swimming as if they had no need for sunlight
During their florescence,
And swimming until night fell
So suddenly, we never saw
Them leave the water,
Remembering now
We almost heard voices,
Their choking laughter

I don't know if history repeats itself

2011-04-13T20:45:00.001-04:00

by Yehuda Amichai

I don't know if history repeats itself
but I do know that you don't.

I remember that city was divided
not only between Jews and Arabs,
but between me and you,
when we were there together.

We made ourselves a womb of dangers
We built ourselves a house of deadening wars
like men of far north
who build themselves a safe warm house of deadening ice.

The city has been reunited
but we haven't been there together.
By now I know
that History doesn't repeat itself,
As I always knew that you wouldn't.

Videoja e radhes

2011-02-27T14:12:00.001-05:00

Uninstalling dictators

2011-02-25T15:32:00.004-05:00

Nga G.Ç

TUNISIA......█████████████████ : 100% done
EGYPT.........████████████████ : 100% done
LIBYA..........█████████░░░░░░░ : In progress
...ITALY..........██░░░░░░░░░░░░░░ : In progress
ALBANIA.....░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░ : Plugin needed

Who the Hell You Think You Are

2011-02-15T20:26:00.001-05:00

It's even more serious than economics because if you rob people of their identity, if you rob them of their democracy, then all they are left with is nationalism and violence. I can only hope and pray that the Euro project is destroyed by the markets before that...

(British politician and the leader of the UK Independence Party (UKIP) Nigel Farage has slammed EU bosses over European crisis)

History lesson: Why letting go is so hard to do

2011-02-07T00:12:00.003-05:00

By Glenn Kessler

LINK

The Obama administration has been caught on its back foot, scrambling to keep up with events."
--Wall Street Journal editorial page, Feb. 1, 2011

Since the Egyptian crisis began nearly two weeks ago, President Obama has been under pressure to declare unequivocally that it is time for President Hosni Mubarak to step down. Obama has walked up to the edge -- saying the transition to representative government "must begin now." But a clean break has not yet come.

There are several reasons for this reluctance. Obama doesn't want to be seen as giving orders to another leader, particularly one who has been a loyal ally to the United States for three decades. If Mubarak rejects a personal demand, U.S. leverage will be lost. Obama also knows that other U.S. allies are watching closely, wondering if the United States would abandon them as well.

The best possible outcome -- from the U.S. strategic perspective -- is that Mubarak himself decides he has to step down sooner, and the United States is perceived to have nudged him, not sawed off the limb.

Other presidents have shared Obama's dilemma. In three recent cases of dictators being overwhelmed by popular passions, the U.S. president held on to the relationship until virtually the very last minute -- even when the crisis unfolded over a period of months. Here's what happened, drawn in part from advisers' memoirs.

The Fall of the Shah, 1979

Iran's Shah Mohammad Reza Pahlavi may have been a megalomaniac with feared security services, but his regime was central to American power in the Persian Gulf. As Jimmy Carter put it in a New Year's Eve toast in Tehran one year before the shah was deposed: "Iran, because of the great leadership of the shah, is an island of stability in one of the more troubled areas of the world. This is a great tribute to you, your majesty, and to your leadership, and to the respect and the admiration and love which your people give to you."

It was an unfortunate toast. Within days of Carter's remarks, demonstrations against the shah's rule began. Nine months after Carter's visit, violence erupted in Tehran's Jaleh Square and troops killed scores of demonstrators. Carter placed a call to the shah

"The president said he was calling to express his friendship for the shah and his concern about events," wrote Zbigniew Brzezinski, his national security adviser, in his memoir "Power and Principle." "He wished the shah the best in resolving these problems and in being successful in his efforts to implement reforms." Carter agreed to publicly endorse the shah's efforts at reform "as strongly as possible.'

The crisis grew. On Oct. 27, the White House had the U.S. ambassador deliver another message to the shah: "The United States supports him without reservation in the present crisis." The message added the United States recognizes "the need for decisive action and leadership to restore order" and that whether he should choose to assemble a coalition government or a military government "is up to the shah. ... Whatever route he goes we will support his decision fully."

Brzezinski followed up with his own call to "make it clear to him that the president of the United States stood behind him." The shah took the hint and announced the formation of a military government. But that was not enough to stem the crisis, and the Carter administration was badly split over the right response.

Up until the shah's departure's in mid-January -- four months after the deadly shootings in Jaleh Square -- the administration discussed whether to encourage a military coup or even launch a military invasion to protect oil fields. Carter "would not cross the elusive line between strong support (which he provided the shah quite consistently) and the actual decision to embark on a bloody and admittedly uncertain course of action," Brzezinski concluded.

The Fall of Marcos, 1986

Philippines President Ferdinand Marcos was another longtime ally. His nation housed two critical U.S. military bases, and U.S. officials turned a blind eye to his high living and the corruption rampant in his government. In 1981, then-Vice President George H.W. Bush praised Marcos for his "adherence to democratic principles and to the democratic processes." President Ronald Reagan dismissed the notion that there was any non-communist alternative to Marcos. In fact, when Reagan officials took office in 1981, their mindset was that Carter had pushed dictators too hard for reform.

But in August 1983, exiled opposition politician Benigno Aquino was assassinated at Manila airport as he returned home, and domestic support for Marcos eroded. Marcos was forced to call snap presidential elections. Aquino's widow, Corazon Aquino, decided to run and drew huge crowds of supporters for the Feb. 7, 1986, election.

Election-day poll watchers reported that fraud was rampant and Aquino surely won, even though the National Assembly, controlled by Marcos, declared the incumbent president the victor by 1.5 million votes.

Meanwhile, on the day of the election, then-Secretary of State George P. Shultz had already decided that Marcos had to go, according to his memoir "Turmoil and Triumph." But he knew he faced a problem. As one of Shultz's aides put it, the president "will be inclined to call Marcos and congratulate him on his victory." Indeed, the White House initially issued a statement saying Marcos had won the election. Then, as evidence of fraud mounted, at a news conference Reagan's first instinct was to suggest both sides were equally guilty of fraud.

As the crisis grew -- with both Marcos and Aquino declaring themselves the victors -- the Reagan administration reacted cautiously and fitfully. Events took on a life of their own as two top military officials resigned, and this time the White House said their actions "strongly reinforce our concerns that the recent president elections were marred by fraud."

But the U.S. ambassador cabled back to Washington: Marcos would not resign unless Reagan asked him to do so. And he planned to take the oath of office in 48 hours.

Reagan hesitated. His chief of staff warned of another Iran. Finally, on Feb. 24, he decided to call on Marcos to resign. "But he was still deeply disturbed at the thought of the fall of a longtime friend and anti-Communist ally," Shultz wrote. "Ronald Reagan had turned the corner intellectually but not emotionally."

When the U.S. ambassador delivered the message to resign, Marcos rejected the request, telling him it was a "ridiculous conclusion." Marcos then wanted to have a significant advisory role in the new government. Finally, Sen. Paul Laxalt (R-Nev.) was dispatched to call Marcos and let him know he had to leave the country -- "cut and cut clean."

Reagan still felt rotten about the outcome of the crisis, which had lasted about three months. Shultz said he knew "my relations and the White House had been badly strained by the turn of events in the Philippines and my role in them."

The Fall of Suharto, 1998

Suharto, a former Indonesian general, grabbed power in his country in 1966 and proceeded to rule the world's fourth most populous nation for more than three decades, with mounting corruption and a veneer of democracy. But Indonesia was also an important ally.

When the country was hit hard by the 1997 Asian economic crisis, there were widespread fears that the far-flung nation of 13,000 islands would splinter without Suharto's guiding hand. As Asia's longest serving leader, he also had important regional influence.

President Bill Clinton's first response was to urge Suharto to stick to a path of economic reforms. He called on Jan. 8, 1998, urging Suharto to continue with his reforms and expressing confidence in his leadership for overcoming the crisis.

Then, when Suharto became enamored of a risky alternative to prop up Indonesia's currency, Clinton called him on Feb. 21 and urged him to give up on the idea and stick with a program designed by the International Monetary Fund.

Teams of U.S. officials traveled to Jakarta to keep Suharto on track. As the Los Angeles Times reported at the time, the high-profile "parade of Americans to Jakarta left the impression among Indonesians that the United States was once again lining up behind Suharto."

Demonstrations against the government grew, along with allegations that the regime was abducting and torturing its critics, but the Clinton administration stayed focused on the international economic rescue.

On May 2, "administration officials said that, despite mounting criticism of the Suharto regime's human rights practices, they are not threatening to cut off Indonesia's $43 billion bailout led by the International Monetary Fund," The Washington Post reported. "Depriving the country of desperately needed cash, they argue, would only deepen its economic crisis and increase the chances of social turmoil and bloodshed."

The administration's position began to change only after Indonesia security forces killed unarmed student protesters on May 12. The State Department began hinting that it was time for Suharto to relinquish much, if not all, of his power. He finally resigned on May 21, 1998 -- about six months after the crisis began.

By Glenn Kessler | February 5, 2011; 6:00 AM ET

--------------------------------------------------------------------

Nje perkthim ne shqip nga M.Nano me poshte:

Qysh nga momenti që ka nisur kriza egjyptiane (po bëhen dy javë), Presidenti Obama ka qënë nën trysni për të deklaruar qartë e prerë, se “është koha që Hosni Mubarak të largohet nga pushteti”. Obama ka arritur të thotë, se “tranzicioni drejt një qeverie përfaqësuese duhet të fillojë tani”, por nuk ka shkuar më tutje në qëndrimin anti-Mubarak. Dhe ka disa arsye për këtë gjë. Ai nuk do që të tjerët të mendojnë, se po i jep urdhëra një leader-i tjetër, e sidomos një leader-i që ka qënë luajal për tri dekada me radhë me Shtetet e Bashkuara. E sikur të ndodhte që Mubaraku ta refuzonte një kërkesë për dorëheqje të bërë në mënyrë të qartë nga Obama, gjërat do të komplikoheshin; Shtetet e Bashkuara do të humbisnin ndikimin dhe fuqinë në Egjypt. Përveç kësaj, Obama e di mirë se aleatë të tjerë të Amerikës janë duke ndjekur me kujdes situatën, dhe me siguri janë kureshtarë të dinë, nëse ai i mban apo i flak aleatët.

Përfundimi më i mirë i mundshëm i kësaj historie – në optikën amerikane, kuptohet – do të ishte që Mubaraku vetë të vendoste të ikte sa më shpejt nga pushteti, dhe kështu opinioni publik botëror do të shihte, se Shtetet e Bashkuara nuk e masakruan Mubarakun; e shumta, i dhanë një të shtyme të lehtë.

Nuk është Obama i pari që po jeton me këtë ndërdyshje. Ka tre raste të kohëve të fundit, në të cilët del, se presidentët amerikanë kanë mbajtur marrëdhënie me diktatorë të vënë përpara prej zemërimit popullor deri në minutën e fundit, madje edhe kur kriza ka zgjatur për muaj të tërë. Ja, çfarë ka ndodhur (sa më poshtë, në pjesën më të madhe, është marrë nga librat me kujtime të këshilltarëve presidencialë).

Rënia e Shahut të Iranit, 1979

Shahu i Iranit, Mohammad Reza Pahlavi, ka qënë ndoshta një njeri paranojak, që e mbronte veten me forca të shumta e të frikshme sigurimi, por regjimi i tij ka qënë shumë i rëndësishëm për ndikimin amerikan në gjirin persik. Jimmy Carter, një vit para se të rrëzohej shahu, bash në prag të vitit të ri, ka qënë në Teheran, dhe atje, duke ngritur një dolli, ka thënë: “Irani, për shkak të udhëheqjes së urtë e të mençur të shahut, është një ishull qëndrueshmërie në një rajon të trazuar të botës. Këtë gotë e ngre për ju shkëlqesi, për aftësitë tuaja të drejtimit, dhe për dashurinë e admirimin, që populli iranian demonstron për ju”. Ish një dolli e pafat. Nuk kaluan pak ditë, dhe nisën demonstratat kundër sundimit të shahut. Nëntë muaj pas kësaj vizite, dhuna shpërtheu në sheshin Jaleh të Teheranit, dhe trupat vranë një numur demonstruesish. Në ato rrethana, Carter-i ia bëri një telefonatë shahut.

“Presidenti i tha se ai po i telefononte për t’i shprehur miqësinë e shqetësimin e tij lidhur me ngjarjet”, shkruan Zbigniew Brzezinski, këshilltari i tij mbi Sigurinë Nacionale, në librin e tij me kujtime Power and Principle. “Ai i uroi shahut fat e mbarësi në përballimin e zgjidhjen e këtyre situatave e në kryerjen e reformave të nevojshme.” Carter-i i mbështeti përpjekjet e shahut për reforma si “më të mirat e mundshme”.

Kriza mori përmasa të tjera, megjithatë. Në datën 27 tetor, ambasadori i SHBA-ve u ngarkua t’i përcillte një mesazh shahut: “Shtetet e Bashkuara e mbështetin atë pa asnjë rezervë në këto momente të krizës.” Në mesazh thuhej, gjithashtu, se shtetet e Bashkuara ishin të vetëdijshme, se “Irani kish nevojë për një leadership të vendosur, që të rivendoste rendin”, dhe se “i takon shahut të vendosë, nëse është koha për një qeveri koalicioni apo për një qeveri ushatarake…. Çfarëdo rruge që ai do të ndjekë, neve na ka me vete.” Edhe Brzezinski vetë bëri një telefonatë me shahun, për t’ia bërë të qartë, se “presidenti amerikan është në mbështetje të tij.” Shahu e mori mesazhin, dhe nuk vonoi që të krijonte një qeveri ushtarake. Por kjo nuk mjaftoi që ta frenonte krizën, dhe administrata e Carter-it u trondit keq me atë rast.

Deri në mesin e muajit janar, kur shahu ra (katër muaj pas vrasjeve në sheshin Jaleh), administrata vazhdonte të diskutonte, nëse duhej inkurajuar një grusht militar shteti apo duhej vendosur në favor të një pushtimi ushtarak me synimin për të mbrojtur fushat naftëmbajtëse. Carter-i “nuk do ta kalonte kufirin mezi të dallueshëm që ndante mbështetjen e fortë (që ai ia dha shahut me bollëk e këmbëngulje) nga vendimi konkret në favor të një aksioni të përgjakshëm me fund të paparashikueshëm”, përfundon Brzezinski.

Rënia e Marcos-it, 1986

Presidenti i Filipineve, Ferdinand Marcos, ka qënë një tjetër aleat jetëgjatë. Ai ra dakord të ofronte vendin e vet për dy baza ushtarake shumë të rëndësishme për SHBA-të, dhe në këmbim zyrtarët amerikanë e bënë një sy qorr e një vesh shurdh ndaj korrupsionit të shfrenuar të qeverisë së tij. Në vitin 1981, zv.Presidenti i atëhershëm, George H.W. Bush, e mbuloi me lëvdata Marcos-in “për vendosmërinë e tij në mbrojtje të parimeve e proceseve demokratike.” Presidenti Ronald Reagan e refuzonte hapur idenë, se mund të kish ndonjë alternativë tjetër jo komuniste në vend të Marcos-it.

Por në gusht të vitit 1983, politikani në egzil i opozitës, Benigno Aquino, u vra në aeroportin e Manilas, teksa po kthehej në shtëpi, dhe kjo bëri që mbështetja e brendshme për regjimin e Marcos-it të binte. Ky i fundit u shtrëngua të shpallte zgjedhje të parakohshme për në datën 7 shkurt 1986. E veja e Aquino-s, Corazon Aquino, mori vendimin për t’u futur në politikë e për të kandiduar, dhe bëri për vete turma të mëdha njerëzish. Në ditën e votimit pati raportime, se zgjedhjet po vidheshin ditën me diell. Sipas tyre, ishte e sigurtë që Aquino fitoi, por në fund Asambleja Nacionale, tok me presidencën, u morën nga Marcos-i.

E dini? Bash në ditën e zgjedhjeve, sekretari i atëhershëm i shtetit George P. Shultz e kish vendosur tanimë, që Marcos-i duhej të largohej (e thotë këtë në librin e tij me kujtime “Turmoil and Triumph).” Por ai ish i vetëdijshëm se kjo punë nuk ish aq e thjeshtë. Një nga ndihmësit e Shultz-it e ka pohuar, se “presidenti anonte nga ideja për t’i bërë një telefonatë Marcos-it e për ta uruar për fitoren.” Dhe në fakt, Shtëpia e Bardhë nxorri fillimisht një deklaratë, ku thuhej se Marcos-i i kish fituar zgjedhjet. Më pas, ndërsa po dilte në shesh manipulimi, instikti më i parë i Reagan-it në një konferencë për shtypin ishte t’i fajësonte që të dy palët (në mënyrë të barabartë) për manipulimin e zgjedhjeve. Kriza po merrte përmasa të mëdha – ndërsa edhe Marcos, edhe Aquino, po deklaronin fitore – por administrata e Reagan-it vijonte të reagonte me shumë kujdes. Ndodhi në një moment, që dy oficerë të lartë usharakë dhanë dorëheqjen, dhe vetëm në këtë rrethanë Shtëpia e Bardhë i dha karar punës, të deklaronte, se “dorëheqja e tyre rrit shqetësimin tonë lidhur me manipulimin e zgjedhjeve presidenciale”. Por ambasadori amerikan dërgon një telegram në Washington, ku thotë: “Marcos nuk e jep dorëheqjen, nëse këtë nuk ia kërkon Presidenti Reagan. Ai po planifikon të bëjë betimin në 48 orët e ardhshme.” Reagan-i nguroi. Këshilltari i tij e paralajëmroi se po përsëritej Irani. Më në fund, më 24 shkurt, ai mori vendimin për t’i telefonuar Marcos-it e për t’i kërkuar dorëheqjen. “Por këtë po ia kërkonte i vrarë në shpirt, pasi Marcos-i kish qënë një mik për një kohë të gjatë dhe një aleat anti-komunist”, shkruan Shultz-i. “Arsyeja i thosh një gjë Ronald Reagan-it; ndërsa zemra i thosh një gjë krejt tjetër.”

Kur ambasadori amerikan i dorëzoi mesazhin e dorëheqjes, Marcos-i mbeti keq. E refuzoi idenë, dhe tha, se “ky është një konkluzion qesharak”. Më pas, Marcos-i kërkoi të kish rolin e një këshilltari të rëndësishëm në qeverinë e re. E më në fund, senatorit republican nga Nevada Paul Laxalt i ra barra ta merrte në telefon Marcos-in, dhe t’ia priste shkurt: “Duhet të lësh vendin; s’ke alternativë tjetër.” Reagan-i u ndje keq, që nuk mundi ta mbronte mikun dhe aleatin në këtë krizë, që zgjati tre muaj.

Rënia e Suhartos, 1998

Suharto-ja, një ish-gjeneral indonezian, mori komandën e vendit të vet në vitin 1966 dhe e sundoi për më shumë se tri dekada kombin e katërt të botës përsa i takon numrit të banorëve; korrupsionin e madh të vetin e të regjimit të tij e maskonte me një lustër demokracie. Por Indonezia ishte një aleat i ngushtë i SHBA-ve.

Kur ky vend u godit fort nga kriza ekonomike, që kapi Azinë në vitin 1997, shumëkush jetonte me frikën, se ky vend i madh i 13 mijë ishujve do të shpërbëhej sa hap e mbyll sytë, nëse frerët e drejtimit nuk do të ishin në duart e Suharto-s. Ky i fundit kish një ndikim rajonal, gjithashtu, gjë që i vinte prej faktit që kish vite të tëra që drejtonte Indonezinë. Fillimisht, Presidenti Bill Clinton bëri çmos ta fuste Suharto-n në rrugën e reformave, dhe për këtë, ai i bëri një telefonatë më 8 janar 1998, duke e cytur të vijonte me reformat, dhe duke i shprehur besimin e tij të plotë, se nën drejtimin e tij Indonezia do ta kapërcente këtë krizë. Pastaj, kur Suharto u ndoll prej idesë plot rreziqe për ta fuqizuar artificialisht monedhën indoneziane, Clinton-i i bëri një telefonatë tjetër për t’i thënë se duhej të hiqte dorë nga kjo ide, dhe të ndiqte linjat e programit të FMN-së.

Grupe zyrtarësh të SHBA-ve udhëtuan shpesh për në Xhakartë atë mot, me synimin për t’mos e lënë Suharto-n të vepronte me kokë të vet. “Pelegrinazhi i zyrtarëve amerikanë me profil të lartë për në Xhakartë”, shkruante ato kohë gazeta Los Angeles Times, “la përshtypjen mes indonezianëve të thjeshtë, se amerikanët po mbështesnin edhe njëherë tjetër regjimin e Suharto-s.” Demonstratat kundër qeverisë u shtuan dhe u fuqizuan, gjë që lidhej dhe me hamendësimet, se regjimi i Suharto-s rrëmbente, torturonte e zhdukte njerëzit që ishin kritikë ndaj tij; por administrata e Clinton-it qëndroi e fokusuar tek rreziqet ndërkombëtare të natyrës ekonomike. Më 2 maj, Gazeta Washington Post raportonte, se zyrtarë të administratës thonë se, “pavarësisht kritikave që po shtohen kundër regjimit të Suharto-s lidhur me të drejtat e njeriut, ata nuk e çojnë nëpër mendje idenë e anulimit të një huaje të FMN-së në ndihmë të Indonezisë, që kap shifrën e 43 miliardë dollarëve. Ai vend ka nevojë dramatike për cash, e nëse kjo nevojë nuk u përmbushet, kriza ekonomike do të thellohet, dhe trazirat mund të bëhen të përgjakshme.”

Pozicioni i administratës ndryshoi vetëm në 12 maj, kur forcat e ruajtjes së rendit dhe gardistët vranë studentë të paarmatosur që po protestonin. The State Department zuri të mendonte, se ish bash koha që Suharto-ja të lëshonte një pjesë të madhe të pushtetit; në mos, të tërin. Ai dha dorëheqje më 21 maj 1998, gjashtë muaj pasi kriza kish filluar.

Përktheu: M. Nano

Dy Poezi nga Maya Angelou

2011-02-01T10:15:00.003-05:00

DY FJALĖ NĖNĖS

Kurrė luftė nuk nisa,
As derdha shira acide mbi katedrale.
Nuk i shkriva unė Yjet e Davidit,
Pėr ca rubineta ngjyrė ari,
As u ndriçova nga llampadare
Sajuar me lėkurė njeriu…
Nė tokėn e tjetrit kurrė s’e ngrita shitoren,
As dėrgova misionarė pėrtej kufijve tė mi,
Pėr t’u grabitur tė fshehtat
Nė shkėmbim tė shpirtit…
Ja, pėrse Nėnė
ata thonė
Se Ti mė ke ç’burrėruar…
Eja,
Ulu nė prehrin tim,
Mė rrėfe
Çfarė do doje t’u thosha atyre
Para se t’ua zhbėj
Injorancėn…

MARSHI I TĖ NJĖMILIONTĖVE*

Nata ish e gjatė,
Plaga e thellė ishte
Err’ e terr nė gropė
Me muret teh thike
Larg bregut, nėn njė qiell mavi,
prej gėrshetash zvarrė mė tėrhoqen,
dhe mė plasėn fare pranė teje
duarlidhur ishe, gojėmbyllur,
emrin tim s'e thirre dot njėherė,
ashtu krejt i mjerė, siç dhe unė isha
por ja qė fatkeqėsisht Historia
ta veshi Ty mantelin e turpit…

E thashė, pra-
Nata ish e gjatė
e thelle plaga ishte
gropa err' e terr
faqet - tehe thike.
Por sot, buçet zėri i shpirtit tė lashtė
na çon fjalė tė thella,
pėrmes vitesh, shekujsh,
detesh, oqeanesh.
Thotė: Bashkohuni
dhe shpėtoni racėn tuaj.
Zinxhiret e skllavėrisė e kanė paguar çmimin e lirisė!
Toka e premtuar - larg, shumė larg kėtej!

Nat’ e gjatė pafund
Plaga e thellė ishte
Err’ e terr nė gropė
Me mure teh thike
Ferri qė jetuam dhe prapė po jetojmė
Na i mprehu shqisat
dhe forcoi dėshirėn
Por kėtė mėngjes
kaq qartė e shoh mes ankthit,
Shpirtin tėnd.
Dhe e di se bashkė do e bėjmė shpėtimin
Vrikthi sjell nė mend tė shkuaren e turpshme,
Nė tė kaftėn e madhe tė syrit tėnd shoh’
Dashurinė pėr familjen!
Tė them: - Le tė perplasim duart
dhe shkojmė nė kėtė mbledhje tė madhe,
Le tė pėrplasim duart dhe tė flasim gjuhėn e dashurisė,
Le tė pėrplasim duart dhe ta braktisim shtegun e ndyrė tė indiferencės,
Pėrplasim duart dhe le tė gjejmė ku fshihen zemrat tona,
tė bashkohemi dhe tė ndreqim fajet tona,
tė bashkohemi dhe pastrojmė shpirtin,
t'i lėmė mėnjanė provat naive dhe tė
ndalim shtrembėrimin e historisė sonė
Pėrplas duart dhe shpėto shpirtrat nga rėnia nė humnerė.
Pėrplas duart dhe bėji vend gazit tė hyjė nė kuvend.
Njerzillėkut nė dhomat tona tė gjumit,
Dhembshurisė nė kuzhinat tona.
Dhe pėrgjėrimit pėr foshnjat…

E dime prej tė parėve, se mes gjithė kėsaj dhimbjeje,
Mbi gjithė kėtė ferr -
Ne jemi tė pazhdukshem dhe serish do ngrihemi
…Dhe sėrish do ngrihemi!

* Million Man March - Levizje pėr bashkim dhe protestė e zezakėve tė ShBA nė vitin 1995, kundėr diskriminimit dhe mospėrfshirjes nė zgjedhjet elektorale tė mė shumė se njė milion e gjysėm njerėzve nga ky komunitet…

Pėrkthyer nga Majlinda Bashllari

Marshi i Barabbajt

2011-01-24T12:11:00.001-05:00

FAN S. NOLI

Allalla, o rezil e katil, allalla,
Shtroni udhën me hithr' e me shtok turfanda,
Gumëzhit, o zinxhir e kamçik, batërma,
Lehni, laro, kaba: Hosanna, Barabba!

Tradhëtor, ti na nxive, na le pa atdhe,
Ti na çthure, na çkule, na çduke çdo fe,
Varfëri, poshtërsi, robëri ti na dhe,
Derbeder, ujk e derr: Hosanna, Barabba!

O stërnip i Kainit, tepdil si bari,
Ti na shtyp e na shtryth e ti gjakun na pi,
Ti na ther e na grin e për qejf na bën fli;
O kokuth e lubi: Hosanna, Barabba!

Në budrum, nëpër llom' e kufom' u mallkofsh,
Në skëterrën, katran e tiran, u harbofsh,
Me tam-tam e allarm' e me nëm' u shurdhofsh
Në zëndan mbretërofsh: Hosanna, Barabba!

O i çgryer, i zhyer, i vyer për hu,
Turp-e-ndot-kundërmonjës të krusen mbi gju
Dallkaukët, kopukët e turmat pa tru,
Zëmër-krund-e-gërdhu: Hosanna, Barabba!

Allalla, o rezil e katil, allalla,
Shtroni udhën me hithr' e me shtok turfanda,
Gumëzhit, o zinxhir e kamçik, batërma,
Lehni, laro, kaba: Hosanna, Barabba

Close your eyes and listen....

2010-12-30T14:52:00.006-05:00

Gezuar per shume vjet!

Vetëdija për një drejtshkrim për katër milionë njerëz- Pjesa II

2010-12-10T18:48:00.001-05:00

Nga Eqerem Cabej

Në vijim të pjesës së fundit të fjalës që Eqerem Çabej mbajti në Kongresin e Drejtshkrimit, më 1972, gjuhëtari trajton disa parime themelore të drejtshkrimit.
E fundit po e rëndësishme, është faza përmbyllëse, për shqiptarët këndej e andej kufirit, pra në Shqipëri edhe Kosovë, popullsia e përbashkët e të cilave arrinte në katër milion në fillim të viteve 70' kur u shkrua artikulli

Gjuha popullore përbën rrënjën që ushqen në mënyrë të pareshtur gjuhën e shkrimit. Kur kjo largohet nga ligjërimi popullor, largohet njëkohësisht dhe nga masat popullore, dhe rrezikon të bëhet një gjuhë letre, një gjuhë artificiale.

Në qoftë se gjuha e shkrimit mbyllet në vetvete dhe largimi i saj nga të folët popullor theksohet edhe më tepër, me kohë paraqitet mundësia e një diglosie, një dygjuhësie, gjë që ka ndodhur në disa gjuhë të botës, edhe të Europës. Për disa arsye sociolinguistike, të cilat nuk është vendi të shtjellohen këtu, edhe kalimi nga dialektet teritoriale në gjuhën e shkrimit duhet të jetë i ngadalshëm e i harmonishëm.

Gjuha e shkrimit nuk duhet të jetë dialektofobe. Mbetet një fakt në atë mes që ligjërimi popullor me gjithë shtresat e ndryshme që e përbëjnë, me karakterin e tij të natyrshëm e të thjeshtë, është i caktuar të jetë një gurrë e gjallë ku përtërihet vazhdimisht dhe gjuha e literaturës.

Duke hyrë në disa pika të veçanta, në lidhje me vijat parimore që u ravizuan më sipër, do të thuhet se janë arritur rezultate të mira, disa pika të qëndrueshme, në shkrim të shqipes në drejtim të thjeshtimit e të konvergjencës.

Një nga parimet që kanë rezultuar të jenë të drejta në këtë fushë është marrja parasysh e kriterit të shtrirjes teritoriale të dukurive në caktim të normave drejtshkrimore. Konkretisht, kur një formë e caktuar përdoret në mbarë trevën e njërit nga dialektet kryesore dhe pjesërisht edhe në tjetrin, ajo me të drejtë ngrihet në normë të shkrimit.

Në bazë të këtij kriteri përdoret vend edhe zemër, jo vënd edhe zëmër. Për të njëjtën arsye të konvergjencës ka zënë vend edhe shkrimi i bashkëtingëlloreve fundore të zëshme si të tilla, me gjithë shqiptimin e pazëshëm të tyre në një pjesë të mirë të dialekteve jugore, shkrim që pajton dhe me ruajtjen e strukturës morfologjike të fjalëve përkatëse, në rasa si shtogu, i madhi, mblodha.

Për të njëjtin kriter është arritur, ndër të tjera, përdorimi i j së në vend të nazalit palatal nj në fund (e në trup) fjalë te foljet, tipi punoj, punoja, dhe po për këtë arsye janë gjithë mundësitë që ky përdorim të shtrihet edhe në sistemin nominal, tipi ullinj, të mëdhenj, forma që s'janë të huaja as për ligjërimet jugore. Parimi i thjeshtimit drejtshkrimor është zbatuar në dobi sidomos në përdorim të ë-së së pathekse, një nga pikat, sikundër dihet, kryesore të drejtshkrimit të shqipes.

Duke i dalë përpara prirjes së dukshme të gjuhës për një thjeshtim më të madh në punë të shkrimit të këtij vokali në të ardhmen, mund të shkohet më tej në këtë drejtim, duke shkruar ndër të tjera amtar, pishtar, arsim, kshill, pjestar, pjestim, përmendsh, trekëndsh, trajta fjalësh që gjinden pjesërisht që në traditën e vjetër të shkrimit (si kshill), e pjesërisht në mbarë truallin e sotëm të gjuhës.

Aty duhet të hyjnë dhe shumëset dit dhe net. Shkrimi i tyre me një ë fundore, në kundërshtim me mbarë përdorimin gojor dhe me mbarë traditën letrare, nuk përligjet shkencërisht me trajtat e shquara, ditët, netët, sa kohë që ka edhe rasa të përkundërta, si lot përkundrejt lotët, të zot përkundrejt të zotët, njëzet përkundrejt të njëzetët.

Edhe te lidhoret e tipit të dalësh, të marrësh do parë mirë gjer ku kriteri i përpjestimit të përhapjes teritoriale lejon këto shkrime me ë të rrokjes fundore.

Nga ky kriter, dhe nga parimi i konvergjencës e përgjithësisht nga arsyeja e shëndoshë, duhej të udhëhiqej drejtshkrimi dhe në shkrim të formave Mitkoja, Pirroja, apo Mitkua, Pirrua.

Format e llojit të parë imponohen aq më shumë, kur të mendohet se ku do të çonin trajtat e shquara të fjalëve dhe emrave si kakao, foto, Romeo, radio, studio, trio, Klio, sikur të zbatoheshin mënyrat krahinore me ua për mbarë fushën gjuhësore të shqipes.

Nuk do të rimerren këtu grupet zanore ie, ye dhe grupet bashkëtingëllore mb, nd, ngj, që u zunë ngoje më lart, ku norma drejtshkrimore është arritur prej kohësh.

As variantet tashmë margjinale të tipit motrë, veglë, dorzë, ku në shkrim janë arritur gjithashtu format e përbashkëta që dihen. Vetëm do të preket, si një rasë tipike e konvergjencës, depërtimi i sufiksit të agjentit ues (dërgues, mësues, sulmues) në gjuhën e përbashkët të shkrimit, i cili po fiton edhe mbi variantin popullor përgjegjës uas të Jugut (liruas, përçuas, përgjuas, shpëtuas) edhe mbi onjës, që në ligjërimet veriake paraqitet si ojs, ojse, në fjalë si diftojs, mësojs, fërkojse.

Depërtimi ndërdialektor vërehet në fjalëformim edhe në të tjera formante. Hyjnë aty sufikset ueshëm e yeshëm, në rasa si i besueshëm, i gëzueshëm, i rrëmbyeshëm. Pastaj sufiksi meni i Shqipërisë së mesme, në fjalë popullore si pameni "pamje, panoramë", i cili me funkcionin më fort të mundësisë, me trajtën e tij të kryehershme dhe me trajtën përgjegjëse të ndërtuar mëri, u bë produktiv në gjuhë, në rasa si gatishmëri, ngjashmëri.

Përtej caqeve të formës, edhe në fushën kuptimore të fjalëve ka shpërngulje drejt konvergjencës, me integrim të domethënieve dialektore në domethënie më të përgjithshme, më përfshirëse, si për shembëll te çoj, sot kryesisht "shpie, përcjell, dërgoj, nis; ngrë, zgjoj nga gjumi; kaloj kohën, shkoj jetën".

Një kapitull me rëndësi përbën dukuria e univerbimit (njëfjalëzimit), dhe lidhur me të çështja e shkrimit të fjalëve bashkë ose ndaras.

Në vjetët e fundit vihet re një prirje për të shkruar si një fjalë të vetme lokucione ndajfoljore e lidhëzore si megjithatë, megjithëse, kurse shkruhet dy fjalë sinonimi i kësaj edhe pse, dhe rekomandohet - a me të drejtë? - një shkrim tri fjalësh për mes për mes etj.

Historia e shqipes tregon me të vërtetë prirjen - të shpeshtë në gjuhët më të ndryshme - për të shkrirë në një fjalë sidomos elementet leksikore me një vëllim përgjithësisht të pakët e me pavarësi relative, si pjesëzat a lidhëzat as (bashkë me kompozitet e saj si askurrë, askush, aspak), dot, ndiç, ndonëse, nëse, etj., të cilat për një pjesë të mirë janë formuar nga një fjali a një pjesë fjalie përbrenda sandhit, ngërthimit të fjalisë.

Kështu sot shkruhen prej kohësh një fjalë ndër të tjera gjithkush, gjithqish, mbasandej, njëmbëdhjetë, dyqind, pesëdhjetë, ndërkaq, mbassi, vetëvetëhe, të cilat tek autorët e vjetër paraqiten të shkruara me pjesët veç e veç.

Tendenca e univerbimit dhe me të e formimit të kompoziteve vihet re dhe në fjalët e reja, si te vajguri nga vaj-guri, në fushën dialektore për shembëll te vetjotja e Siqelisë, në Shqipëri vetja jote. Në lidhje me shkrimin e fjalëve bashkë apo ndaras shtrohet një çështje teorike e karakterit parimor. A janë, dhe a ndihen, megjithatë, megjithëse e të tjera si këto një fjalë e vetme, apo një lidhje fjalësh?

Për të sqaruar këtë çështje, po marrim kombinimin e shqipes me mend me kuptim mbiemëror, në shprehje si burrë me mend, e cila i përgjigjet kryekrejet greq. së re me gnosi e me frónisin dhe rum. cuminte, që kanë të njëjtin kuptim.

Ndërsa këto lidhje në greqishten e re shkruhen dy fjalë të ndara, ashtu si shkruhet me mend në gjuhën shqipe, rum. cuminte shkruhet sot një fjalë. Kjo tregon se në atë gjuhë cuminte ndihet si një fjalë e vetme, në shqipen e në greqishten si një lidhje dy fjalësh.

Nuk bashkohem me gjykimin e E. Coseriut, i cili në kundërshtim me Kr. Sandfeldin mendon se në formim të rum. cuminte, si një mbiemër i mirëfilltë përkundrejt formave të greqishtes, paska shërbyer si gjedhe, si model, greq. e vjetër echephron "i mençëm, i arsyeshëm".

Në pajtim me dijetarin danez mendoj se kemi të bëjmë me një shprehje ballkanike të zakonshme, me kombinimin e parafjalës me + emër në vend të një mbiemri. Shkrimi i shqipes me mend e i rum. cuminte është në fund të fundit një çështje ortografike, e cila lidhet ndërkaq me një konceptim të ndryshëm të fjalës në këto dy gjuhë, më saktë në vetëdijen gjuhësore të bartësve të tyre.

Për të dhënë një tjetër shembëll nga kjo kategori e fjalëformimit, mund të përmendet që lidhje të tilla si po ai, po ashtu, jepen në shkrim si dy fjalë të veçanta.

Shtrohet pyetja nëse kemi të bëjmë aty me një lidhje dy fjalësh, apo përkundrazi me një fjalë të vetme ku po ka një kuptim të vetin, të ndryshëm nga vlerat semantike që ka kjo pjesëz në të tjera sfera të leksikut të gjuhës. Në zgjidhjen e çështjes së shkrimit të fjalëve bashkë ose ndaras mund të ndihmojnë dhe rezultatet e fonetikës eksperimentale.

Aty nga mungesa ose prania ose nga përmasat e pauzave që realizohen në shqiptim të këtyre madhësive shumëngjyrëshe, mund të shihet gjer diku a kemi të bëjmë me një leksemë të mirëfilltë apo me dy a më shumë fjalë a fjalëza të bashkuara në një lidhje leksikore.

Pa dashur të preket parimi që të shkohet brenda mundësive sa më shumë drejt trajtave të vetme, unike të fjalëve, drejt mënjanimit sa më të madh të dubletave në shkrim, mendojmë megjithatë që drejtshkrimi nuk duhet të bëhet tepër i ngrirë, nuk duhet të çojë në ekstrem këtë parim.

Kështu mbetet e drejtë rregulla e përdorimit të kallzores së shquar të re, analogjike, te mashkullorët që mbarojnë me zanore të theksuar, tipi kaun, dheun; pa u cënuar kjo rregull ndërkaq, kuptohet vetiut që në disa shprehje të ngulëta të gjuhës popullore, si në fjala mori dhenë, trajta rasore e vjetra do të ruhet, dhe kjo jo vetëm në ligjërimin e folur.

Më pak kategorik duhej të dëftohej drejtshkrimi edhe në kufizimin e madh të përdorimit të apostrofit. Disa të dhëna si matanë, mbanë, mënjanë, njady, nesër tregojnë qartë sa shpesh elidohet ë-ja e pathekse në ngërthim të fjalisë, në sandhi, gjë që çon në përftim kompozitash si këto që sapo u përmendën.

Për hir të ritmit të fjalisë, me qëllim që të ruhet më i zhdërvjelltë, më i lëvizshëm, më pak monoton ky ritëm, nuk kuptohet pse të mos zbatohet nganjëherë edhe në shkrim eliminimi i ë-së së pathekse fundore, i cili shpeshherë është i plotë në shkrim, e të shënohet ky eliminim me anë të një apostrofi. Me këtë rrugë thyhet monotonia aty ku kujtohet të ruhet një rregullsi që në thelb është tepër formale e skematike.

Edhe në gjuhë të tjera përdoret apostrofi për hir të variacionit ritmik, për një efekt më drastik të shprehjes, si për shembëll në italishten che cos'è, vent'anni, s'agita etj. Lidhur me theksin, edhe aty përjashtimi total nga përdorimi nuk duket të jetë i arsyetuar sa duhet. Pranë rregullave ka edhe përjashtime aty ku e lyp nevoja, edhe këto duhej të gjenin shprehjen e tyre në shkrim.

Pikësëpari shtrohet çështja e riprodhimit besnik të një teksti që përmban theksa të ndryshëm, si për shembull e ndonjë poezie të Mjedës. Ka pastaj rasa ku paraqitet nevoja e një theksi për të dalluar leksema të ndryshme, të cilat mund të ngatërroheshin midis tyre, si acari : acarí, drejtori : drejtorí, format : formát, vëllazërish : vëllazërísh, mulla: mullá. Me këtë nuk është e thënë që në të tilla forma fjalësh theksi të jetë përherë i detyrueshëm, shumë herë konteksti tregon qartë se me cilën nga këto kemi të bëjmë.

Po në rasat ku mund të lindë një dykuptimsi, një ambiguitet, aty paraqitet nganjëherë nevoja e theksimit.
Tepër e ngurtë, rigide, e shtrëngueshme paraqitet edhe rregulla që emrat vetiake të burimit të huaj të shkruhen sipas shqiptimit në gjuhët përkatëse dhe në përshtatje me traditën e krijuar në gjuhën shqipe.

Të paktën në shkrimet e karakterit shkencor mund të zbatohet shkrimi sipas formës origjinale të këtyre emrave në ato gjuhë, kjo aq më fort kur riprodhimi i tyre me mjetet e alfabetit të shqipes shpeshherë mbetet i pasaktë e i përafërishëm.

Këto do të ishin disa nga pikat që kanë lidhje me anën formale-fonetike e thjesht gramatikore të drejtshkrimit. Edhe kur të kenë gjetur zgjidhje shumica e çështjeve të kësaj fushe, puna e drejtshkrimit ndërkaq nuk ka mbaruar.

Nuk jemi në mbarim, po jemi ende në mes të rrugës, po ta vështrojmë drejtshkrimin me një pamje më të hapët, më tërësore; po ta zgjerojmë tematikën e tij, duke përfshirë në lëmin e vështrimit, sikundër duhet, edhe disa probleme të sintaksës, të frazeologjisë e të leksikut.

Shkrimi i shqipes moderne, në krahasim me atë të periodave të mëparme të saj, karakterizohet për dy tipare kryesore: më një anë për një normim përherë e më të madh të trajtave fonetike e gramatikore të fjalëve dhe për një pasurim progresiv të leksikut me elemente pozitive të vendit; më anë tjetër për depërtimin e ngulitjen e disa ndërtimeve të huaja dhe të një shumice, sa vete më të madh, fjalësh të importuara së jashtmi.

Në lidhje me këtë, në drejtshkrimin të themi sintaktik, në vend të parë duhet synuar në një ndërtim fjalish sipas frymës së shqipes, në harmoni me parimet që zotërojnë në sintaksën e kësaj gjuhe, e jo në imitim të ndërtimit sintaktik të gjuhëve të tjera. Duhet nisur së brendshmi, e jo së jashtmi.

Me rëndësi është çështja nëse një fjalë do të shkruhet me e apo me ë, me i apo me j, me j apo nj fundore, po ka rëndësi që fjalia të jetë e ndërtuar pas ndërtimit vetiak të shqipes, jo të njërës a tjetrës gjuhë të huaj.

Ndërtime të tilla si rregullat fonetike dhe ato morfologjike, letërsia artistike dhe ajo popullore, e të tjera si këto, janë të huaja për gjuhën shqipe. Në përdorim të një shtrese të caktuar intelektualësh, po jo në ligjërimin popullor, ato janë italianizma sintaktike, përkthime të ndërtimit sintaktik të italishtes.

Të tilla ndërtime ndeshen edhe në rumanishten moderne të shkrimit, edhe aty pas gjedhesh (modelesh) të gjuhëve romane perëndimore, veçse atje janë më të kuptueshme, ngaqë hyjnë në sistemin e një gjuhe gjithashtu romane.

Imitim është ndër të tjera edhe përdorimi i lidhëzës pse në fjali shkakore (më fort pas it. perchè), aty ku në shqipen e mirëfilltë përdoret se ose sepse. Në punë të drejtshkrimit nuk janë pa rëndësi dhe shenjat e pikësimit, të cilat peshojnë edhe në përcaktimin e drejtë të kuptimit të fjalëve e të lidhjeve të tyre.

Edhe aty gjuha shqipe ka rregullat e veta, të cilat nuk duan lënë mënjanë. Vendosja e një prese para lidhëzës në fjali të tipit mendoj, se; është e qartë, që; ka depërtuar në këto vjetët e fundit nga rusishtja, e cila nga ana e saj e ka marrë këtë përdorim prej gjermanishtes.

Edhe frazeologjia në drejtshkrim nuk duhej lënë pas dore. Kështu, për të dhënë një shembull, shprehjes (i hedh) pluhur syve, e cila nuk është veçse shqipërim i një shprehjeje të gjuhëve të huaja, nga frazeologjia shqiptare i përgjigjet mirëfilli hi syve. Si kjo ka plot shprehje frazeologjike e të thëna popullore, të cilat duhej të shtriheshin në përdorim nga ata që shkruajnë.

Me rëndësi të dorës së parë është më në fund puna e përdorimit të visarit të fjalëve. Aty shtrohet detyra dyfishe e pasurimit dhe e pastrimit. Pasurim me leksema të gjuhës popullore ose gjithsesi të farkuara prej brumit të saj. Pastrim nga elementet e huaja që po vërshojnë në gjuhë prej të gjitha anëve.

Neologjizmat që janë formuar gjatë historisë së gjuhës me anë përkthimi prej gjuhëve të tjera, si populloret e diel, e hënë, peshkaqen, mollatartë, vajgur-i, ose përndjek "persekutoj" te Pjetër Budi, hapësirë, vetëdije, ndërgjegje e të tjera në shekullin e kaluar, botoj e shkrimtar pak më vonë, botëkuptim, hekurudhë, largpamës, mbinjerëzor, ndërlidhje, pararojë, përballoj, përvetësoj, i pranishëm, prapavijë, rilindje e të tjera në ditët tona, përbëjnë një pasurim pozitiv të gjuhës; aty gjedhja e formimit është e huaj, lënda është e vendit.

Në këtë radhë mund të vazhdohet e të shkohet përpara, duke pastruar e duke pasuruar; duke zëvendësuar ndër të tjera fenomen me dukuri, efekt me duk, përsekutim me përndjekje, krijoj me lentoj, tekstile me veglore, fjalë shumica të gjalla edhe sot nëpër dialekte.

Gjuhëtarëve u bie barra, e gjatë dhe jo e lehtë, që me një punë shumëvjetshe e të vijueshme të mbledhim visarin leksikor të gjuhës popullore. Të tjerëve, në radhë të parë shkrimtarëve, përkthyesve, arsimtarëve e teknikëve të ndryshëm, u bie ta shtien në qarkullim në botimet e tyre. Mbledhja e këtij materiali është një punë që s'pret, që nuk duron afate.

Me industrializimin e vendit, gjuha, duke u modernizuar, bjerr në mënyrë të pazëvendësueshme vazhdimisht një pjesë të elementeve të leksikut të saj. Kjo detyrë duhet të ndërmerret me një plan pune të caktuar mirë edhe të kryhet në mënyrë sistematike.

Duke rrokur me një vështrim përmbledhës detyrat që duhet të përballojë në të ardhmen drejtshkrimi i shqipes i shikuar në aspektet e tij të shumëllojshme, do të përfundohet me këtë, që hartuesit e tij do të udhëhiqen nga një ndjenjë e lartë përgjegjësie. Në formulim të çdo rregulle do të jetë e pranishme vetëdija që është puna për një drejtshkrim të caktuar jo për disa mijë veta, po për katër milion njerëz që e kanë shqipen gjuhë amtare.

A manifesto

2010-12-10T11:55:00.001-05:00

by Terry Tempest

I write to make peace with the things I cannot control.
I write to create fabric in a world that often appears black and white.
I write to discover. I write to uncover. I write to meet my ghosts. I write to begin a dialogue.
I write to imagine things differently and in imagining things
differently perhaps the world will change.
I write to honor beauty. I write to correspond with my friends.
I write as a daily act of improvisation. I write because it creates my composure.
I write against power and for democracy.
I write myself out of my nightmares and into my dreams.
I write in a solitude born out of community.
I write to the questions that shatter my sleep. I write to the answers that make me complacent.
I write to remember. I write to forget. I write to the music that opens my heart. I write to quell the pain.
I write with the patience of melancholy in winter. I write because it allows me to confront that which I do not know.
I write as an act of faith. I write as an act of slowness.
I write to record what I love in the face of loss. I write because it makes me less fearful of death. I write as an exercise in pure joy.
I write as one who walks on the surface of a frozen river beginning to melt.
I write out of my anger and into my passion.
I write from the stillness of night anticipating -- always anticipating.
I write to listen. I write out of silence. I write to soothe the voices shouting inside me, outside me, all around me.
I write because I believe in words.
I write because it is a dance with paradox.
I write because you can play on the page like a child left alone in
sand.
I write because it is the way I take long walks.
I write because I believe it can create a path in darkness.
I write with a knife, carving each word from the generosity of trees.
I write as ritual.
I write out of my inconsistencies. I write with the colors of memory.
I write as a witness to what I have seen. I write as witness to what I imagine.
I write by grace and grit.
I write for the love of ideas.
I write for the surprise of a sentence.
I write with the belief of alchemists.
I write knowing I will always fail. I write knowing words always fall short.
I write knowing I can be killed by own words, stabbed by syntax, crucified by understanding and misunderstanding.
I write past the embarrassment of exposure.
I trust nothing especially myself and slide head first into the familiar abyss of doubt and humiliation and threaten to push the delete button on my way down, or madly erase each line, pick up the paper and rip it into shreds -- and then I realize it doesn't matter, words are always a gamble, words are splinters from cut glass.
I write because it is dangerous, a bloody risk, like love, to form the words, to say the words, to touch the source, to be touched, to reveal how vulnerable we are, how transient.
I write as though I am whispering in the ear of the one I love.

Një gjuhë shkrimi e njësishme

2010-12-09T22:02:00.005-05:00

Fjala që Eqrem Çabej mbajti në "Kongresin e drejtshkrimit të gjuhës shqipe", që u zhvillua në Tiranë më 20-25 nëntor 1972

Kur Komisia Letrare e Shkodrës, në "Parimet e rregullat" që caktoi për drejtshkrimin e shqipes aty nga fillimi i vitit 1917, vendosi që zanorja ë e pathekse, grupet zanore ie, ue, ye dhe grupet bashkëtingëllore mb, nd e ngj do të shkruhen të plota ashtu si i ruan këto toskërishtja e pjesërisht dhe disa nëndialekte të gegërishtes, ajo mund të shtonte e të thoshte që ashtu të plota kanë ekzistuar ato dhe janë shkruar pak shekuj më parë në krejt truallin e gegërishtes dhe se janë të gjithmbarshme të gjuhës.

Dihet se shkrimtarët e vjetër të Veriut, të shekullit XVI e XVII, gjer aty nga mesi i shekullit XVIII, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frano Bardhi, Pjetër Bogdani, Gjon Nikollë Kazazi e të tjerë, ndër ta edhe ndonjë anonim, ruajtës të një tradite gojore e shkrimore të gjuhës, i kanë përdorur të plotë këta tinguj, këto grupe zanoresh e bashkëtingëlloresh, dhe se më anë tjetër këto ndihen dhe sot e kësaj dite në disa treva anësore e si të tilla më konservative të fushës dialektore të gegërishtes.

Në kohën e shpërnguljes së elementit shqiptar për në Itali, i cili rridhte kryesisht prej krahinave jugore të vendit, disa nga tiparet themelore të dallimit midis dialekteve kishin zënë vend me kohë në gjuhë, po më anë tjetër disa të tjera ndryshime që vërehen në shekujt e mëpastajmë, ende nuk kishin marrë rrugë; në vend të tyre ishin në përdorim fjalë, forma fjalësh dhe ndërtime fjalish të përbashkëta për mbarë gjuhën. Shohim kështu që midis gjuhës që përdor p.sh. Gjon Buzuku prej Veriu dhe asaj që shkruajnë arbëreshët e Italisë duke nisur me Lekë Matrangën prej Siqelie krahas me dallimet dialektore ka edhe pika takimi të shënueshme.

Pika takimi të tilla vërehen edhe midis gjuhës së atij autori dhe dialekteve shqiptare të Greqisë, si edhe midis këtyre dialekteve dhe atyre të Italisë më njërën anë, dhe gjuhës të së tjerëve autorë të vjetër të Veriut më tjetrën anë.

Shkurt pra, në këto variante gjuhësore të Veriut e të Jugut, dialektore e letrare, pasqyrohet kudo në vijat e saj të përgjithshme një shqipe e kalimit nga koha paraturke në kohën e parë të sundimit osman, nga perioda paraletrare në periodën letrare. Është një njësi gjuhësore që manifestohet në variacione të shumëllojshme.

Për arsye të ndryshme të karakterit historik, ekonomik e social, me mungesën e një organizimi shtetëror të mirëfilltë e të një qarkullimi rrugor të rregullt, me shpërnguljet e brendshme të popullsisë sidomos prej katundeve në qytete, me rrugët e ndryshme të marrëdhënieve tregtare, me kontaktet e pakta krahinë me krahinë, me dallimet fetare të reja që erdhën e iu shtuan dallimeve konfesionale që ekzistonin qëmoti në vend, për këto e për të tjera arsye, që është vështirë të gjurmohen në hollësitë e tyre, ligjërimet e ndryshme të shqipes në periodën osmane morën një rrugë jo aq afruese sesa më fort larguese, pra në një farë vështrimi një zhvillim më fort divergjent se konvergjent. Këtyre arsyeve të një karakteri të përgjithshëm jashtëgjuhësor vjen e u shtohet edhe një faktor i natyrës gjuhësore.

Tradita e shkrimit, e cila në kohët e para kishte marrë një hov të ri në Shqipëri, për disa rrethana të brendshme e të jashtme, më një anë për t'i vënë sadopak një ledh depërtimit të fuqishëm të islamizmit në vend, më anë tjetër duke u përfshirë në fushatën e Kundërreformës në Europë, vërtet se nuk u ndërpre krejt në periodën prej shekullit XVI gjer në Rilindjen letrare të shekullit XIX, si vazhdon të mendohet shumëkund gjer më sot, po megjithatë ra fashë në shumë pikëpamje.

U kufizua më një anë në një letërkëmbim tregtar e privat, më anë tjetër në shkrime të hartuara me qëllime praktike të shërbimit fetar, më anë tjetër me disa shkrime letrare laike të një karakteri pak a shumë privat, që mezi qarkullonin përbrenda disa rretheve shoqërore të ngushta.

Asnjë nga këto shkrime, fetare e laike, nuk arriti të ngrihej në shkallën që të shihte dritën e botimit. Arsyet për këtë vetëm pjesërisht mund të kenë qenë të natyrës praktike, si do të ishin mungesa e shtypshkronjave dhe e mjeteve pekuniare.

Arsyeja kryesore e këtij shkimi mbrapa, e kësaj rënieje letrare do kërkuar më fort në mungesën e një ideje sociale më të përgjithshme, e cila në çdo vend e në çdo kohë ka vënë njerëzit në lëvizje dhe ka gjetur mjetet e realizimit.

Mungesa e një ideje të tillë bëri që këto shkrime mbetën qëllim në vetvete dhe nuk patën asnjë lidhje, asnjë konvergjencë në mes të tyre.
Gjuhët e përbashkëta të shkrimit e të literaturës zakonisht ndërtohen mbi një bazë dialektore të caktuar.

Kjo ndërkaq përbën pikënisjen për një zhvillim të mëtejmë, nuk merret e gjitha ashtu si është, në tërësinë gjuhësore konkrete të saj. Shpeshherë asimilohen në atë mes edhe elemente të ndonjë dialekti tjetër ose dialektesh të tjera, ndonjë nga tiparet fonetike, morfologjike, sintaktike a leksikore të tyre, të cilat vijnë e integrohen në sistemin e gjuhës së përbashkët, ose përndryshe shërbejnë si model për të modifikuar ndonjë tipar të kësaj, që si tepër i veçantë ndihet nevoja që t'i shtrohet një reformimi.

Krahas me këto procese të një karakteri aktiv vërehet në atë mes edhe një proces i përkundërt, më fort negativ, i cili konsiston në këtë, që dialektet e tjera me kohë heqin dorë nga disa tipare vetiake të tyre, gjë që u hap rrugë formave të përgjithshme, lehtëson derdhjen e këtyre përrenjve në lumin e përbashkët të gjuhës.

Arsyet që determinojnë marrjen e një dialekti të caktuar si bazë të përbashkët të gjuhës së shkrimit mund të jenë të ndryshme, sikundër tregon edhe vëzhgimi i formimit të gjuhëve letrare të popujve të ndryshëm të Europës.

Aty ndikon ku epërsia kulturore e sociale e një krahine të caktuar të vendit, ku pozita qendrore e një dialekti, ku ekzistenca e një tradite letrare të formuar, që nëpërmes të një shkrimtari a disa shkrimtarëve me format arrin në një formë të përpunuar të gjuhës dhe bëhet kështu model për të tjerët, sikundër ndodhi p.sh. në Itali.

Më shpesh vihet re ndërkaq se aty kanë çuar peshë si faktorë vendimtarë prestigji i një epërsie politike dhe të tjera arsye jashtëgjuhësore. Përgjithësisht mund të thuhet se zakonisht të gjitha këto komponente ndikojnë së toku në formimin e një gjuhe të përbashkët, natyrisht në shkallë e me përpjestime të ndryshme, ku më shumë njëra, ku tjetra.

Po të këqyret së këndejmi gjendja e shqipes si gjuhë shkrimi e literature, ajo mund të përvijohet shkurt në këtë mënyrë:
I pari dokument i datueshëm i gjuhës shqipe, Formula e Pagëzimit e vitit 1462, pra e epokës së Skënderbeut, në pajtim me rrethanat e kohës ruan një tipar dialektor të dallueshëm, shpertit për "shpirtit" të ligjërimit të Matit. Duke kaluar te shkrimtarët e mëpastajmë, me Gjon Buzukun në krye, vihet re më një anë një shkallë mjaft e përpunuar e gjuhës, një gjuhë letrare, më anë tjetër një formë gjuhësore me tipare mjaft të përbashkëta, me gjithë ndryshimet lokale në trajtat e fjalëve. Këto rrethana flasin për dy sende: E para, që gjuha ka qenë shkruar edhe më parë, gjë që dëshmon shprehimisht që më 1332 arqipeshkvi i Tivarit Guillelmus Adae, i cili njihet dhe me emrin Brocardus.

E dyta, që këta autorë nuk kanë shkruar në dialekt me kuptimin e mirëfilltë të fjalës, po në një formë mbidialektore të gjuhës, në një farë koineje të Shqipërisë Veriore, me pikësynim që shkrimet e tyre të ishin të kuptueshme për një masë më të hapët besimtarësh. Kjo shihet qartë nga karakteri mjaft konvergjent i gjuhës së tyre, megjithëse ata rridhnin, sikundër dihet, prej krahinash së ndryshme të kësaj treve.

Vetë dubletat që ndeshen në veprën e Buzukut, kun dhe kon, ordhënit e ordënit, lem edhe letë, thanë e thashunë etj., tregojnë që ky autor herë ngrihej në një formë gjuhësore më të përgjithshme, herë binte në ligjërimin lokal të vetin; kurse te pasardhësit e tij lëkundjet janë më të rralla, norma gjuhësore paraqitet e ngulur më mirë, ka shkuar më përpara.

Duke kaluar përsipër fazës së një fare amullie që u ravizua më lart dhe duke ardhur në shekullin XIX, shihet se idetë e shekullit të dritës (shekullit XVIII) dhe ato të romantizmit nisin e përhapen dhe në Shqipëri edhe në diasporën shqiptare.

Romantizmi, i cili në Europën Juglindore u shtri më vonë, në një kohë kur në Perëndim kishte zënë fill natyralizmi, në këto vise, në pajtim me kushtet sociale e politike, zhvilloi më fort anën nacionale.

Ndihmoi në zgjimin e ndjenjës së kombësisë, në vlerësimin e gjuhës amtare, në dashurinë për poezinë popullore dhe në përpjekjet për mbledhjen e saj, shumëkund nën shtysën e ideve të Herderit rreth vlerave të këngës popullore europiane.

Në trevën shqiptare pemët e para të kësaj lëvizjeje mendore, e cila këtu ndërkaq u ushqye edhe me ide të shprehura që më parë nga disa fuqi të vendit, u dukën së pari, që në gjysmën e parë të atij shekulli, tek arbëreshët e Italisë me Jeronim De Radën në krye. Shkrimtarët e Rilindjes e çuan më tej këtë lëvizje dhe e ngritën në një shkallë nacionale.

Për mbledhjen e folklorit pak u bë, me përjashtim të "Bletës shqipëtare" të Th. Mitkos; po ç'u la mënjanë në këtë fushë, u kompensua më së miri me anën letrare e gjuhësore.

Visaret e ligjërimit popullor zunë të mblidhen e të hyjnë në literaturë, më anë tjetër gjuha letrare u pasurua me leksema të reja, pjesërisht të marra prej gurrës popullore ashtu si ishin, pjesërisht të farkuara kryesisht me lëndë gjuhësore të vendit, edhe pse shpeshherë si kalke, si përkthime, pas gjedhes së gjuhëve të tjera, përbrenda kuadrit të leksikut modern ndërkombëtar.

Nuk është vendi këtu të shtjellohet në hollësitë e saj puna e kryer në këtë drejtim prej K. Kristoforidhit, J. Vretos, N. Frashërit, S. Frashërit, më vonë prej F. Konicës, F. Nolit, L. Gurakuqit e të tjerëve. Vetëm do të përmendet që Tahir Boshnjaku prej Gjakove që më 1835 shtiu në përdorim disa fjalë si mësues, nxanës, digues, dis, folës, kallxues, shtis, e të tjera si pështim, randim, rrënim, rrëzim, të cilat me të tjera rrugë u bënë pastaj pronë e leksikut abstrakt të gjuhës shqipe.

Duke e shikuar punën e kryer prej shkrimtarëve të shekullit të XIX në tërësinë e saj, shihet se ka një vijë zhvillimi në thelb të pandërprerë që nga tradita letrare e shekujve të mëparmë, një rilindje të vërtetë të asaj tradite të vjetër, edhe m'anë tjetër një fill të pakëputur që shpie në rrethanat e sotme.

Po të shtrohet pyetja nëse në formimin e një gjuhe të përbashkët sidomos në shkrim, ka marrë pjesë në një masë më të madhe veprimtaria gjuhësore-letrare apo komponentja e fuqive jashtëgjuhësore, për Shqipëri përgjigjja është kjo, që - si në shumicën e vendeve të Europës - shtysa kryesore erdhi nga ana e këtyre fuqive.

E ngritur që më parë në një shkallë më të lartë të përdorimit dhe e gatitur për një zhdrivillim të mëtejmë nga puna e kryer në shekullin e kaluar, shqipja mori formë si gjuhë shkrimi me tendencë për njësim në të ardhmen, kryesisht që prej themelimit të një shteti shqiptar e këtej, që kur ajo u bë shprehje e një njësie shtetërore të centralizuar.

Kjo gjë gjeti pasqyrimin e saj dhe në shkrim dhe në drejtshkrim, në fushën fonetike poaq sa në leksik, dhe u zhvillua përherë e më shumë në këto fusha. U arrit me kohë në njësimin e disa trajtave fonetike e gramatikore, në ndjekje të rregullave të Komisisë Letrare të Shkodrës dhe të Kongresit të Lushnjës të vitit 1920. Puna më e madhe aty u krye ndërkaq në pasurim të visarit të fjalëve.

Me rrethanat e reja që u krijuan u desh të plotësoheshin nevojat e gjuhës së administratës e të fushave të tjera të veprimtarisë shtetërore, të ekonomisë, të teknikës, të arsimit e të kulturës, të sferës ushtarake etj.

Për hir të së vërtetës duhet të thuhet se kjo punë jo e pakët, më shumë se prej personalitetesh të njohura, e prej shkrimtarësh e studjuesish të gjuhës, u krye prej masës anonime, prej nëpunësish të thjeshtë, administratorësh, juristësh, arsimtarësh, ushtarakësh, teknikësh degësh të ndryshme e prej së tjerësh.

Një pasurim më i tejmë e shumë më i madh se më parë u arrit ndërkaq në ditët tona, kur pas çlirimit të vendit mori përmasa të reja industria, arsimi, dija, ekonomia, bujqësia, teknika e të tjera degë të veprimtarisë njerëzore.

Për të rrokur me një vështrim këtë rrugë zhvillimi në rrjedhë të disa brezave, mjafton të krahasojmë Fjalorin e gjuhës shqipe të vitit 1954 me atë të Hahnit që është i vitit 1854, ose dhe me atë të Kristoforidhit të vitit 1904. Aty shihet përparimi që është arritur në pasuri të fjalorit jo vetëm në një shekull, po edhe brenda një gjysmëshekulli.

Një gjuhë e përbashkët, përtej caqeve shtetërore, mbetet shprehja e një njësie nacionale dhe e një shkalle të caktuar të kulturës së bashkësisë që e flet. Përpjestimi aty është i karakterit të drejtë, në mënyrë që sa më e fortë të jetë ajo njësi, sa më e ngritur ajo shkallë kulture, aq më e formuar paraqitet gjuha e përbashkët, si në të folur dhe sidomos në shkrim.

Një gjuhë e tillë qëndron kështu përmbi dialektet, është një madhësi mbidialektore, në një farë vështrimi emëruesi i përbashkët dhe sinteza e tyre. Ajo paraqet një realitet dhe njëkohësisht rezultatin e një farë abstrakcioni, të formuar gjatë kohës, në mënyrë që nuk përputhet krejt me një dialekt territorial të caktuar, as edhe me dialektin që përbën bazën e saj.

Sikundër u tha edhe më lart, gjuha e përbashkët e shkrimit edhe lë jashtë ndonjë element të këtij dialekti, edhe përvetëson me kohë elemente të dialekteve të tjera. Në këtë mënyrë kjo gjuhë bëhet një njësi brenda ndryshimeve. Duke qenë ajo edhe treguesi i shkallës së kulturës të një populli, një popull i kulturuar ndër të tjera dallohet edhe për një gjuhë shkrimi të formuar e të njësishme.

Në dallim nga gjuha e folur e nga dialektet e saj, e cila si më e lirë, më shpejt kalon nëpër ndryshime në kohë, gjuha e shkrimit, si shprehje e një kulture që është, i mbahet një tradite.

Ajo ka përgjithësisht një karakter konservativ, me të cilin ushtron bile një ndikim përmbi gjuhën e folur duke ngadalësuar ritmin e ndryshimeve që kjo pëson. Ky karakter i saj përcaktohet nga disa rregulla, të cilat në tërësinë e tyre përbëjnë drejtshkrimin e një gjuhe.

Ato janë më të ngulëta se rregullat nëpër të cilat përshkohet gjuha e folur dhe bëhen gjithmonë e më të ngulëta, më të qëndrueshme, sa më shumë të marrë formë gjuha e shkrimit dhe e literaturës.

Sa më fort kjo t'i afrohet njësimit, aq më shpejt zhduken në atë mes dhe përjashtimet nga rregullat, format dyjare të fjalëve e të trajtave gramatikore. Rregullat drejtshkrimore rrjedhin nga një realitet, e ky është shkalla e zhvillimit që ka arritur gjuha si tërësi në një cak kohe të caktuar. Drejtshkrimi duhet t'i përgjigjet këtij realiteti.

E shikuar nga këto pikëpamje parimore, forma e shkruar e shqipes, si ajo e përdorimit të përditshëm, si ajo e nivelit letrar, që prej kohësh kur dëshmohet së pari me shkrim, paraqitet me një vijë zhvillimi, e cila karakterizohet nga një aksiomatikë e caktuar.

Aksioma e parë është që kjo formë gjuhësore gjatë përdorimit të saj është thjeshtuar gjithmonë e më shumë në trajtat e sistemit fonetik e gramatikor dhe është pasuruar në visar të fjalëve. Ky proces vazhdon dhe sot e kësaj dite, duke shkuar gjuha më një anë drejt thjeshtimit, më anë tjetër drejt pasurimit.
Aksioma e dytë është konvergjenca.

Rregullat e drejtshkrimit ndaj tërësisë së këtij janë të krahasueshme me gurët e veçantë me të cilët ngrihet një ndërtesë; dhe si këta gurë, edhe ato rregulla kanë vendin edhe peshën e vet si elemente përbërëse të një tërësie. Po peshë kryesore në këtë mes ka tërësia.

Nuk është pa rëndësi që një fjalë e caktuar e shqipes të shkruhet me një ë të pathekse më pak ose më shumë, me një r të fortë ose të thjeshtë, me l palatale apo velare, me sh a me ç në pozicion nistor, dhe për këto çështje e të tjera si këto po diskutohet që t'u japim rrugë përbrenda mundësive të sotme.

Po qenësore, esenciale në këtë mes, në dallim nga periodat e mëparme të historisë së shkrimit të shqipes, është që vija e zhvillimit gjuhësor shkon drejt konvergjencës. Dhe ajo shkon në thelb vetvetiu, në pajtim me ligjet e brendshme të gjuhës. Ky proces nuk mund të çmohet kurrë mjaft në rëndësinë e tij.

Ai ka për të vepruar më tej edhe në të ardhmen.
Aksioma e tretë përmban njëkohësisht edhe një rregull. Gjuha e shkrimit ka dalë në analizë të fundit prej gjuhës së gjallë të popullit që e flet. Në pajtim me këtë, edhe rregullat që përcaktojnë përdorimin e saj duhet të dalin nga të dhënat e këtij realiteti gjuhësor.

marre nga SHEKULLI, 9 Dhjetor 2010

KULTURA E VLLAVRASJES TEK OTOMANET

2010-11-23T12:59:00.030-05:00

Pergatiti Fatma J. Kristo

Dy Fjale

Shkak per kete ekskursion ne otomanizem ishte argumenti i zvicerianit O. J. Schmitt per arsyen e fillimit te kryengritjes se Skenderbeut. Sipas tij kryengritja e Gjergj Kastriotit kunder turqve pati per shtyse fillimisht hakmarrjen ndaj sulltan Muratit II pasi ky i kishte vrare te atin, Gjon Kastriotin. Por me pare Skenderbeu, gjithmone sipas Schmitt, po per hakmarrje kishte organizuar vrasjen Alaedinit, princit te kurores, djalit te preferuar Muratit II, qe ishte vellai me i madh i Mehmetit II. Vrasja ishte kryer ne pranvere te vitit 1443 ne Amasia (Anadoll) nga nje nepunes i larte i oborrit, qe kishte mbytur ndersa flinin Alaedinin dhe dy djemte e tij te mitur ne moshen nen dy vjec. Nje argument tejet i sforcuar qe kulmon me frazen: ”Perzjerja e Skenderbeut ne kete veper eshte e sigurt, ajo e Mehmetit me shume gjase”. Eshte e veshtire qe gjate leximit te mos e perjetosh nje perfundim te tille si te panatyrshem, si nje kundersens.
Nga njera ane Skenderbeu qe kishte falur Moisi Golemin(te cilin Mehmeti II e ropi te gjalle kur i erdhi ne dore, qe kishte falur Hamza Kastriotin (i cili perfundoi pa lavdi sokakeve te Stambollit) te cilet e kishin tradhetuar dhe ngritur shpaten kunder tij dhe qe ishte ne te drejten e vet te hakmerrej ne menyren me te rrepte, a ishte e mundur pra qe te organizonte nje vrasje makabre me mbytje si ajo e vellait te Mehmetit dhe e dy femijve te tij te mitur. E vetmja vrasje brenda familjes qe me gjase i ngarkohet Skenderbeut eshte ajo e nje nipi te vet ne Rodon por dhe kjo ne beteje e siper dhe ne rrethana shume te veshtira per Skenderbeun. Kodi i hakmarrjes se shqiptareve eshte i eger por jo pervers. Nga ana tjeter krimi brenda familjes i njohur gjeresisht ne te gjitha perandorite mesjetare pra edhe ne ate otomane. Ishte ky pra shkaku, kjo permbysje e panatyrshme e rendit te fajesise, pandehma per Mehmetin dhe siguria e akuzes si kryekomplotist per Skenderbeun. Por eshte tjeter pershtypja, tjeter verifikimi. Historia e lexuar fillimisht si nje argetim nje dite te con pakundeshtueshmerisht ne nje pozite te atille ku ballafaqimi behet nevoje jetesore. Vetem pas kesaj nuk beson me se cdo gje qe fluturon hahet.
Ka te ngjare qe kembengulja e Schmitt per te provuar hipotezen e hakmarrjes (e vonoi publikimin e librit nje vit per kete arsye), lidhet me ate qe eshte i vetmi episod origjinal ne krejt vepren. Sepse tezat per Skenderbeun si nje hero mitik, jo historik qarkullonin prej vitesh ne Shqiperi. Schmitt nuk i ka zbuluar vete, por i ka kopjuar nga miqte e vet shqiptare. ”Mitin e Skendebeut” nuk e solli zviceriani, por e gjeti mes tyre. Merita e tij eshte qe e mbushi me lende si profesionist, por nuk ka te drejten t’i quaje origjinale, persa kohe ato ishin parashtruar prej kohesh nga bashkatdhetare tanet. Schmitt iu dha atyre nje seriozitet profesional duke vene ne dispozicion firmen e vet me autoritetin e nje historiani te huaj. Pare keshtu merr nje tingellim prej Kasandre nje pyetje e Zhejit ne nje emision televiziv per Klosin: Ti je perkthyes apo bashkeautor?!
Sidoqofte materiali i meposhtem, pavaresisht tezave te Schmitt, u nis si nje investigim per figuren e sulltan Mehmetit II,per te hetuar nese kishte ndonje prove apo qofte dhe interes qe Mehmeti II te komplotonte per te eliminuar te vellane e madh te paracaktuar nga i ati si sulltani i ardhshem. Pastaj siç ndodh rendom, duke mos i shpetuar dot joshjes, u shtri ne te gjithe hapesiren kohore te perendorise otomane. Prej ku rezulton qarte se perandoria osmane mbeshtetej ne pushtetin absolut te sulltanit dhe si rrjedhim vrasjet brenda familjes perandorake perbenin nje domosdoshmeri. Mehmeti II ishte jo vetem e thjesht nje sulltan i rradhes qe zbatonte moralin e vllavrasjes por dhe arkitekti kryesor i ketij ligji. Per te vllavrasja dhe vrasja ne pergjithesi ishte mbijetese personale e sovranit dhe akoma me tej mbijetese e perandorise. Dhe ai, nje vizionar, nuk mund t’u dorezohej emocioneve te njerezve te zakonshem. Per mbijetesen e perandorise vllavrasja per Mehmetin II nuk perbente me teper se nje akt teknik te pashmangshem.
Tek sovranet otomane vrasja brenda familjes per te siguruar pushtetin personal ishte nje kulture me rrenje te thella. Krime, qe miletet e perandorise osmane i pranonin normalisht ne shkembim te qetesise dhe evitimit te gjakderdhjes te luftes civile. Ishte pikerisht Mehmeti II, bashkekohesi i Skenderbeut, qe jo vetem e beri te tijen kete kulture moralisht, por i dha edhe forcen e ligjit.
Te dhenat e meposhtme jane qëmtuar duke shfrytezuar kryesisht:
L. Kinross-The ottoman centuries,
The rise and fall of Turkish Empire dhe
F. Babinger-Mehmed the Conqueror and his time.

***

Historia e otomaneve fillon me Ertoghrul, udheheqes i nje tribuje me rreth 400 kalores. Ne mesin e shekullit XIII duke u endur neper Azine eVogel rastisi ne afersi te nje beteje midis dy grupeve te panjohura. Me shpirtin e nje kavalieri vendosi te ndihmoje palen qe po humbiste dhe qe, per fatin e perandorise se ardhme, qelloi te ishte sulltani selxhuk Ala-ed-Din i Konias i cili mbas fitores e shperbleu duke i dhene nje ciflig prane Eskishehir ne perendim te rrafshit Anatolian.
Pronen e trashegoi i biri, Osman I, qe me 1290 kishte nje ushtri te vertete prej 4000 kaloresish. Osmani, me te cilin merr udhe dinastia e otomaneve, ushtroi nje pushtet absolut personal, qe do te mbetej nje vecori e patjetersueshme per gjithe sulltanet ne shekujt e ardhshem. Ai gjithashtu krijoi flamurin dhe shenjat e tjera te perandorise se ardhshme.
Osmani ia la trashegimine djalit te vogel Orkhan I, i cili i propozoi vellait te madh Al-ed-Din ta ndanin ne mes, por ky nuk pranoi. Orkhan atehere e emeroi vezir ku rezultoi fort i dobishem. Kjo marredhenie fisnike mes vellezerve ishte e para dhe e fundit ne perandorine otomane. Me tej marredheniet e pretendenteve per pushtet, pra midis vellezerve, eterve e bijve do te ishin vetem kriminale dhe te pergjakshme.
Pasardhesi, i biri Orkhanit, u quajt sulltan Murati I me te cilin fillon gjakderdhja brenda familjes.
Kur Kuntuz, i biri Muratit I dhe Andronicus, i biri perandorit bizantin John, bashkepunuan kunder eterve te tyre, Murat I i rrethoi ne Demotika (Thrake) dhe ndersa pasuesit e tyre bizantine i mbyti ne lumin Marica, te birin Kuntuz e verboi dhe me pas i preu koken. Ai u kerkoi prinderve te pasuesve myslymane te te birit te benin te njejten gje, te verbonin bijte e tyre dhe t’i vrisnin. Vetem dy prinder refuzuan, te cilet u vrane bashke me bijte e tyre. Sulltani i kerkoi edhe perandorit bizantin te ndeshkonte te birin dhe nipin rebelues me verbim, gje e cila u krye me uthull te nxehte, por qe rezultoi jo efektive sepse me kohe te ndeshkuarit rifituan shikimin.
Kur ne betejen e Kosoves 1389, Murati I u vra, i biri i tij me i rritur u shpall menjehere sulltani i ri, Bajazid I. Akti i tij i pare si Sovran, mbi trupin e pajete te te atit, ishte urdheri per te vrare te vellane me te vogel, Jakup, i cili, ashtu si dhe Bajazidi kishte marre pjese ne beteje si nje nga bashkekomandantet kryesore te ushtrise turke.
Jakupi u ekzekutua duke e mbytur me litarin qe sherbente si korde e harkut te shigjetahedhesit (bowstring), dhe qe do te ishte ketej e tutje menyra e preferuar e vrasjeve ne familjen perandorake. (Me kohe rregullat e vrasjes u kodifikuan dhe zbatoheshin ne menyre strikte. Per shembull ne rezidencen e sulltanit, ne sarajet Topkapi, kishte kamare ku vendoseshin kokat e prera te kundershtareve te sulltanit, por kur keto kokat te prera u perkisnin funksionareve te larte te perandorise, vendoseshin ne shtylla te posacme prej mermeri; kokat e kryevezireve mbusheshin me pambuk ardhur nga Egjypti, kurse per funksionare te rendeve me te ulta me rrecka; ne nje nga oborret e brendshme te Topkapi-se ishte ndertuar ‘shatervani ekzekutimit’, ku ekzekutoret shkonin detyrimisht te lanin duart pas vrasjes nga gjaku viktimes; me kohe per femijet e mitur qe ekzekutoheshin me mbytje litari u zevendesua me shami te holla mendafshi si nje mase humane; kishte nje ritual te respektuar per denimin e kryevezireve, ata thirreshin dhe kryebostaxhiu qe ishte njekohesisht edhe kryeekzekutori i jepte nje tas me sherbet, nese sherbeti ishte me ngjyre te kuqe, te gjakut, fatkeqi duhej te behej gati per ekzekutim te menjehershem; vezireve dhe funksinareve te tjere u pritej koka, por mbytja ishte e rezervuar vetem per antaret e familjes perandorake; grate shtatzana te haremit egzekutoheshin duke i futur ne thase dhe pastaj i hidhnin ne Bosfor, etj)
Me kete akt Bajazidi nisi nje praktike te vllavrasjes perandorake qe do te ishte me rrenje te perhershme ne historine e perandorise otomane. Argumenti i tij qendronte ne arsyen se eshte me ekonomike vllavrasja se sa revolta kunder pushtetit te sovranit.
Bajazidi e gjeti mbeshtetjen ne Kuran: “Shume shpesh, kur ata ia nisin revoltes, ata duhen eleminuar bashke me te; dhe nese ata nuk ikin larg prej teje dhe nese ofrojne paqe dhe te shtrengojne doren per te mos luftuar kunder teje, merri dhe vriti kudo qofte qe t’i gjesh”.
Qe nga ajo dite e v. 1389, pergjate gjithe historise se perandorise osmane, ne vigjilje te ndryshimit te Sovranit, gjithmone zbatohej kjo praktike e pandryshueshme cnjerezore, por qe siguronte parimin e mosndarjes se pushtetit dhe per pasoje egzistencen e panderprere te dinastise.
Me 1403 Bajazid I, i mundur nga Timur Çalamani, vdiq dhe te kater bijte e tij hyne ne nje lufte per pushtet qe zgjati tete vjet. Perandoria u nda me dysh midis dy vellezerve, Sulejman dhe Mehmed. Dy te tjeret, Musa dhe Isa u angazhuan gjithashtu. Musai arriti te vrase vellane e madh Sulejmanin, por me pas u vra nga vellai me i vogel Mehmet, i cili u kurorezua sulltan Mehmed I me 1413. Mehmeti I mbeteroi 8 vjet dhe rivendosi rregullin ne perandorine osmane. Pas vdekjes se tij pushteti i kaloi te birit Murat II. Pak pasi kishte marre fuqine Murati II mposhti ne nje beteje ne Anadoll vellane e vet me te vogel Mustafa, e kapi dhe e vari duke i dhene fund revoltes kunder pushtetit te vet.

Perandorine e trashegoi Mehmedi II. Ndoshta, meqe nena e tij kishte qene skllave dhe me gjasa e lindur e krishtere, Mehmedi, djali me i vogel i Muratit II, nuk ishte i preferuari i tij per trashegimine perandorake. Dy thjeshterit me te rritur te Mehmedit, Alaedin dhe Ahmed, vinin prej nenash turke islamike. I rritur kryesisht nga mendesha Mehmedi u dergua qysh kur ishte dy vjec ne Amasia, Anadoll, ku vellai vet Alaedin 14 vjecar sherbente si governator. Aty ne nje ambjent tipik myslyman ata edukoheshin por njekohesisht Murati II i mbante larg kryeqytetit si mase kujdesi kunder ndonje revolte te mundshme ndaj pushtetit te vet, nje mase sigurie kjo fort me humane se vllavrasja qe kishte nderfutur si praktike Bajazidi I dhe qe me pas po ky Mehmed II do t’i jepte forcen e ligjit.

Por vellezerit e Mehmedit, vdiqen parakohe. Ahmedi vdiq rreth moshes 10 vjece kur ishte governator ne Amasia, pasi Alaedini ishte tashme governor ne Magnezia. Mehmedi 6 vjecar u be governator ne vend te vellait te vdekur. Alaedini u gjend i mbytur ne shtrat ne rrethana misterioze sebashku me dy djemte e tij te vegjel me pak se dy vjec.
Kur ishte ne Magnezia, Mehmedi i ri e humbi mendjen pas nje skllaveje te quajtur Gjylbehar (Lulja e veres), qe pretendohet me origjine shqiptare apo ndofta greke. Ajo i solli ne jete nje djale, qe me pas do te sundonte si Bajazidi II. Por, i ati, Murati I e konsideroi te papershtatshme kete nuse kristiane per dinastine dhe kur Mehmedi arriti ne moshen 17 vjecare e martoi me te bijen e nje princi te fuqishem turkoman. Mehmedi duket kishte mbetur peng i dashurise se pare; ai kurre nuk u kujdes si bashkeshort per gruan legale, nuk pati femije me te dhe kur u zhvendos ne Konstandinopoje e la ne haremin e Adrianopojes (Edirne). Me pas ne jeten e tij fortesisht mashkullore asnje grua nuk luajti ndonje rol qofte dhe te rastesishem. Edhe Mara, njerka e tij, gruaja serbe e Muratit II, megjithese e respektoi deri ne fund nuk pati asnje ndikim mbi te.

Mehmedi mbeti trashegimtari i vetem dhe u korerezua sulltan Mehmedi II pas vdekjes se te jatit me 1451. Ne ceremonine e kurorezimit, ndersa e veja e Muratit II uronte Mehmedin, ne te njejten kohe me urdher te tij i merrej jeta duke e mbytur ne banje te birin e saj te mitur dhe njekohesisht vellain e Mehmedit. Mehmedi II ashtu si dhe stergjyshi vet Bajazidi I e inauguronte pushtetin e vet me nje vllavrasje. Por Mehmedi II do shkonte me tej se pasardhesi vet. Ai kodifikoi praktiken e vllavrasjes qe tashme kishte hedhur rrenje ne perandorine otomane. “ Per te miren e shtetit, ai bir i imi qe me ndihmen e Zotit do te trashegoje Perandorine, ligjerisht mund te vrase vellezerit e tij. Ky veprim ka miratimin e shumices se juristeve”- ky eshte formulimi qe ka lene sulltan Mehmedi II.

Vdekja e Mehmedit II me 1481 ne moshen 49 vjecare dyshohet te jete kurdisur nga i biri i vet Bajazid nepermjet mjekut persian te Mehmedit i cili i kishte dhene nje overdoze opiumi nderkohe qe sulltani kalonte nje krize koliti gjate marshimit ne krye te ushtrise drejt jugut te Anadollit
Mehmedi II, i mbiquajtur Pushtuesi,nje nga tre sulltanet me te lavdishem te perandorise ishte nje burre shteti i klasit te pare qe nuk ndalej perpara asnje krimi per te realizuar qellimin e vet. Tek Mehmedi II, shperfillja per jeten njerezore ishte proverbiale. . “Paqja eshte ne gojen e tij-shkruante Gibbon- por ne zemer ka vetem luften”.
Ja, me poshte disa episode te jetes se vet, nder te tjera, qe ilustrojne se me c’lehtesi e derdhte gjakun njerezor:

-Kur pregatitej te pushtonte Konstandinopojen (qe me pas do te quhej Istanbul, prej nje korruptimi te greqishtes “is tin poli”=per ne qytet), shpesh dilte ne te errur i maskuar si nje ushtar i thjeshte per te hetuar gjendjen shpirterore te ushtrise, dhe nese ndokush rastiste ta njihte, urdheronte te vritej aty per aty.
-Mbas pushtimit te kryeqytetit bizantin, Mehmedi II liroi nga burgu disa ish ministra bizantine, midis te cileve edhe Luka Notaras (Megadux), i cili mbahej mend se kishte thene “me mire turbani i sulltanit ne Kostandinopoje sesa kapelja e papes“ dhe e beri guvernator te kryeqytetit. Nje mbremje gjate nje banketi, per ta testuar sulltani i kerkoi t’i sillte te birin, nje djale i bukur 14 vjecar per te kaluar naten me te. Kur ky refuzoi, Mehmedi II urdheroi t’u pritej koka Notaras, te birit dhe dhendrit te tij. Ashtu u be dhe kokat e sapoprera kerkoi te vendosen para tij ne tavolinen e banketit

Mehmedi II aspironte te rigjalleronte perandorine bizantine nen pushtetin e vet dhe per kete qellim kishte vendosur te mos linte gjalle askend nga familjet mbreterore qe mund te behej mbret. Pasi kishte mbaruar pune me Paleologet ne Greqi iu kthye Komneneve, te cilet sundonin ne Trebizonde ne Detin e Zi. Perandori John IV Komnen u dorezua dhe Mehmedi II, sic i kishte premtuar, i vuri ne dispozicion nje anije qe transportoi ate se bashku me familjen mbreterore dhe gjithe thesarin ne Stamboll ku e sistemoi ne nje ndertese luksoze. Por pas nje fare kohe e masakroi gjithe familjen mbreterore, ish-perandorin vete, shtate djemte e tij, te vellane dhe nipin dhe urdheroi te mos varroseshin por te liheshin pre e qenve.
Me 1464 Stefani, mbreti i fundit i Bosnjes i rrethuar ne keshtjellen e Bobovacit pranoi te dorezohej me kusht qe t’i kursehej jeta, gje qe iu premtua nga Veziri i Madh qe komandonte ushtrine turke. Por Mehmedi II e shkeli premtimin, sic bente rregullisht, dhe sundimtarit bosnjak iu pre koka ne prezence te sulltanit dhe, sipas disa te dhenave, e vrau me doren e vet.
Mehmedi II kishte pasion kopshtarine qe e kishte mesuar ne Shkollen e Pallatit ku edukoheshin edhe jeniceret. Kultivonte vete lule dhe zarzavate dhe njehere ndodhi qe nje kastravec u rrit ne menyre te jashtzakonshme gje qe u be krenaria e tij. Por kur papritmas kastraveci gjigand u zhduk Mehmedi vrau me doren e tij nje nga kopshtaret e dyshuar, pastaj i hapi barkun me shpate ku i gjeti mbeturinat e kastravecit te ngrene.
Me 1479 ne sarajet e sulltanit qendroi per disa muaj piktori venecian Xhentile Belini i cili beri disa portrete te Mehmedit II. Kur Belini i tregoi nje pikture te tij ku paraqitej skena e prerjes se kokes te Gjon Pagezorit, Mehmedi e pelqeu pa mase dhe qendroi gjate duke e soditur. Me pas e kritikoi duke u bazuar ne pervojen e vet se qafa e njeriut mbas prerjes se kokes duket me e shkurter dhe me e kontraktuar se sa e kishte paraqitur ne pikturen e vet Belini.
Mehmedi II la dy djem Bajazidin dhe Xhemin. I pari u kurorezua sulltan Bajazid II kurse tjetri Xhem, qe ishte vellai vogel nderrmori revolta te vazhdueshme ushtarake por i humbi te gjitha derisa perfundoi ne duart e kryqetareve te Rodit te cilet e mbanin peng kundrejt nje pagese te Bajazidit (45 000 monedha ari ne vit). Pastaj ne France e Vatikan derisa perfundoi me shume gjasa i helmuar per vdekje ne Napoli. Me pare Bajazidi, qe ishte antiteza e te atit, i kishte propozuar te largohej ne Jeruzalem duke perfituar te ardhurat e provinces se Karamanise per veten e vet duke argumentuar se : “Perandoria eshte si nje grua qe s’mund ndahet midis rivaleve”
Favoriti i Bajazidit II ishte djali i dyte Ahmed, por nderkaq Selimi,djali me i vogel, me ndihmen edhe te te birit, sulltanit te ardhshem Sulejmani I i Madherishem, e detyroi te atin me force te abdikonte ne favor te tij. Bajazidi II kerkoi te terhiqej ne vendlindje, Demotika dhe rruges vdiq i helmuar me urdher te te birit qe tashme e kishte zevendesuar ne fronin e perandorise.
Sipas tradites tashme, Selim I Javuz sapo mori pushtetin, urdheroi vdekjen me mbytje te te dy vellezerve. Bile e thelloi me tej duke urdheruar gjithashtu mbytjen e pese niperve tashme mbetur jetime te moshes pese vjec e lart.
Selim I, nje sulltan me i pergjakshem se gjyshi vet Mehmed II, gjate karieres se tij egzekutoi shtate Kryevezire, aq sa u be tradite gjate mbreterimit te tij qe veziret te mbanin testamentin me vete. Kur njeri nga keta kryevezire e pyeti si me shaka se kur kishte ndermend ta vriste, Selimi I ja ktheu i qete: “Do te kisha vrare me kohe po s’kam gjetur akoma me cilin te te zevendesoj’’.
Me 1520 ne fron erdhi Sulejman I, i mbiquajtur ‘I Madherishmi’ prej perendimoreve.

Nuk derdhi gjak kur hypi ne fron sepse mesa duket i ati Selim I nuk i kishte lene asnje pretendent te gjalle. Por geni vrastar nuk i kishte munguar kurre. Nen shtytjen e konkubines se preferuar, nje ukrainase e njohur nen emrin Roxelana, ekzekutoi, Kryevezirin e vet qe ishte njekohesisht edhe shoku i vet me i aferm qe nga feminija. E ftoi per darke dhe e mbyti naten ne gjume.
Sulejmani I kishte kater djem, nga te cilet tre me Roxelanen apo “la Rose’ sic e quanin europianet. Por i preferuari i tij ishte Mustafa, me i madhi i bijve te tij lindur prej Gjylbehar, e preferuara e tij e meparshme turke. ‘La Rose’ e beri te dyshoje se Mustafai synonte t’i merrte fronin dhe Sulejmani I e thirri te paraqitej para tij ku nje grup memecesh te specializuar per pune te tilla e kapen dhe e mbyten. Ka mbetur e famshme pergjigja e Mustafait shokeve te tij, qe e keshilluan te mos paraqitej para te atit sepse do t’i merrte jeten: “Nese eshte e thene te humbas jeten, nuk mund te kete me mire se sa t’ia kthej mbrapsht atij qe me dha. ”

Kjo ngjarje tragjike pati shume jehone ne perandorine otomane por dhe ne Europe. Jeniçeret qe e admironin Mustafane e talentuar tentuan nje revolte qe nuk pati sukses. Kurse ne Europe sipas Cambridge Modern History u perjetua si nje nate turke e shen Bartolemeut. U shkruajten shume novela, pjese teatrale per sarajet magjike te sulltanit, per skllaven qe dominon pushtuesin e plotpushtetshem, vllavrasjen midis princave e deri tek nje simfoni e Hajdn-it (simfonia Nr. 63 ne C major) e cila, qekurse u kompozua me 1779 u mbiquajt Roxelana.
Edhe sot ne Turqi vrasja e princit Mustafa kujtohet si nje pike kthese tragjike per perandorine dhe vizitore bejne homazhe ne varrin e tij ne Bursa. Kureshtja eshte e gjalle edhe sot, ne amazon. com mund te blihet libri i Galina Yermolenko “ Roxolana ne literaruren europiane “ per $90.
Njeri nga tre djemte e mbetur, admirues i Mustafait, u semur dhe vdiq shpejt pas tij. Dy te tjeret e mbetur Selim dhe Bajazid urrenin njeri tjetrin dhe filluan te luftonin syresh. Selimi me ndihmen e atit, Sulejman I, doli fitues dhe Bajazid me 4 djemte e vet te mitur u strehua ne Persi. Shahut Persian iu kerkua nga Sulejmani I ta vriste ose ta dorezonte Bajazidin, por ky ndonse nen kercenim, hezitonte te shkelte rregullat e mikpritjes. Me ne fund u ra dakord qe Bajazidi te egzekutohej ne token persiane por nga vrases turq te derguar nga Sulejmani. Dhe ashtu u be, Bajazidi u mbyt. Me pas me urdher te Sulejmanit I u mbyten gjithashtu edhe kater djemte e tij. Po ashtu nje djale i peste ne Busra, vetem tre vjec u mbyt nga eunuku i specializuar i derguar nga sulltani.
Keshtu Sulejmani I i Madherishem i lau borxhin te atit Selim I duke i pastruar rrugen te birit Selim II drejt fronit nga te gjithe pretendentet e mundshem.
Me Sulejmanin I, shpesh i konsideruar si me i madhi i te gjithe sulltaneve, Perandoria otomane arriti kulmin e vet, e shtrire nga Mesdheu ne oqeanin Indian, nga muret e Vienes ne Gjirin Persik dhe gjithe bregdetin mesdhetar te Afrikes, e pasur, e fuqishme, e organizuar dhe funksionale shume here me mire se cdo shtet europiano- perendimor.

Perandoria Otomane nen Sulejmanin I

Por pas kesaj filloi renia e iniciuar ironikisht po nga Sulejmani Madherishem qe zgjodhi per pasuses Selim II i mbiquajtur Sarhoshi, nje natyre e degjeneruar pa asnje cilesi, bile sic eshte supozuar nuk ishte as biri natyral i Sulejmanit por i ndonje prej dashnoreve te nenes se tij sllave.

Dhe per kete figure thellesisht negative, padyshim sulltani me i dobet i gjithe kohrave, Sulltani me i madh i otomaneve kreu krimet me barbare te padegjuara me pare ne perandori te vrasjes se bijve e niperve te vet te mitur. Selimi II vdiq ashtu si pritej, i dehur rreshkiti ne banje duke perplasur koken e madhe ne mermerin e dyshemese.

Mehmed Sokollu, Veziri Madh, me origjine boshnjake, qe ne fakt kishte drejtuar perandorine me dore te forte gjate gjithe mbreterimit te Selim Sarhoshit, siguroi edhe kalimin e qete te pushtetit tek i biri Selimit, qe u kororezua Murati III. Sulltani i ri mbrriti naten ne Stamboll, urdhroi vrasjen e pese vellezerve te vet dhe ra te fleje meqe e kishte zene deti gjate udhetimit me anije nga Magnesia ne kryeqytet. Te nesermen fjalet e tij te para ishin: “Kam uri, me sillni per te ngrene. ”Ky sulltan kishte dy pasione: arin dhe grate. E zhvendosi krejt depoziten e arit te perandorise ne depoziten e vet personale dhe duke shkuar me dy-tre konkubina ne nate pati rreth 100 femije. Duke pasur obsesionin e parase filloi te merrte rushfet per emerimet e funksionareve duke u bere keshtu sulltani i pare i korruptuar dhe hapur rrugen korruptimit te perandorise qe do ta conte ate pak nga pak ne rrenim te plote.
Pas tij erdhi ne fron Mehmedi III, qe sapo mori fuqine urdheroi trupen e memeceve te mbyse te 19 vellezerit e vet.

Kjo ishte pergjakja me e madhe ne historine e perandorise otomane ne luften per pushtet brenda familjes mbreterore.Pastaj i varrosi me nderime te medha prane prinderve te tyre. Gjithashtu gjashte skllave te haremit qe ishin shtatzane me vellezerit e tij qe sapo ishin ekzekutuar u lidhen e u futen neper thase qe u hodhen ne Bosfor duke eleminuar keshtu pretendente te mundshem ne te ardhmen. Me vone Mehmed III vrau edhe te birin Mahmud sepse ky kishte patur pakujdesine t’i kerkonte te atit nje ushtri per te luftuar ne Anadoll dhe Mehmedi kishte dyshuar.
Me 1603 hypi ne fron i biri Mehmedit III, Ahmedi I qe ishte adoleshent dhe akoma pa u bere synet. Keshtu Ahmed I ishte i pari qe u be synet pasi ishte bere sulltan. Ahmedi nuk pati nevoje te vrase kend sepse vellai i vetem Mustafa ishte lunatik dhe turqit kishin nje nderim te shenjte per marrezine. Ahmedi I ishte nje sultan fare i ri dhe i dobet pre e intrigave te haremit te tij. Vdiq me 1617.
Pas vdekjes se Ahmedit I ulen ne fron vellane e tij te marre Mustafa I, por shpejt e zevendesuan me nipin e tij, te birin katermbedhjete vjecar te Ahmedit I, qe u kurorezua Osmani II.

Osmani II u rrezua nga jeniceret e pakenaqur qe per here te pare ne historine e osmaneve ngriten doren kunder sulltanit qe konsiderohej i shenjte. Jeniceret kerkuan qe sulltan te behej perseri Mustafai I, te cilin shkuan dhe e moren ne kullen ku e mbanin te izoluar. E ema, sulltana Valide (nena mbretereshe), e ngarkuar te komunikonte me te, per t’i dhene kurajo e thirri: Eja, Luani im!
Megjithate Jeniceret nuk guxuan ta vrasin Osmanin II, vetem e burgosen. Vrasja u krye po ate nate e urdheruar nga gjyshja e tij, sulltana valide, nena e Ahmedit I dhe Mustafait I, nepermjet Kryevezirit, i cili pas kerkeses se saj i coi veshin e prere te Osmanit II per t’u siguruar qe vrasja ishte kryer.
Keshtu pas vllavrasjes (fratricide), birvrasjes (filicide) ne perandorine osmane u shfaq me ne fund edhe mbretvrasja (regicide). Ironia eshte se viktime e pare e ketij modeli te ri vrasjeje u be nje sulltan 20 vjecar qe s’i kishte lyer duart me gjak.
Mustafai I qe mbreteroi per 15 muaj ne momente qartesie nxorri nje urdher per te ndeshkuar vrasesit e e Osmanit, por shpejt harronte dhe e kerkonte neper pallat duke qare. Perandoria ishte ne duart e sulltana Validese qe u tregua e paafte. Me ne fund Mustafait I iu kerkua te abdikonte (gje te cilen ai e priti me gezim) ne favor te te nipit, vellait te Osmanit II i cili u kurorezua Murad IV me 1623 ne moshen 14 vjecare. Per 10 vjet perandoria ishte ne dore te Sultana Valides, nenes se tij greke e quajtur Kasim. Kur Murati IV filloi te ushtroje pushtetin si sulltan ai rivendosi rregullin ne perandorine e korruptuar dhe ushtrine e pabindur ne menyre te pergjakshme dhe dore te hekurt. Nder te tjera per sa kohe mbreteroi ndaloi alkoholin ne te gjitha mejhanet e perandorise dhe duhanin e shpalli te paligjshem. Por ishte mizor aq sa mbeti legjende. Ne 5 vjet urdheroi ekzekutimin e 25,000 personave shume prej te cileve i vrau me doren e vet. Nder te tjere edhe Myftiun e Madh, qe ishte i pari nga kreret e larte te fese qe pesonte kete fat Sipas Evlija Celebiut, Murad IV ishte me i pergjakshmi i te gjithe sulltaneve otomane.
Urdheroi mbytjen e dy vellezrve te vet dhe kur ne moshen 28 vjec ne shtratin e vdekjes pas nje semundjeje te papritur dyjavore, urdheroi mbytjen e dhe te te vellait te fundit dhe te vetmit trashegimtar te osmaneve mbetur gjalle. Por Sulltana Valide e shpetoi viktimen, sulltanin e ardheshem Ibrahim I, duke i raportuar Murat IV se vrasja u krye. Ky, mosbesues kerkoi te shihte trupin e te vrarit dhe u ngrit nga shtrati por nuk mundi te beje me asnje hap dhe vdiq ne duart e myftiut.
Ibrahim I, qe hypi ne fron me 1640 ishte nje sultan i dobet, dhene pas qejfeve dhe peng i konkubineve te haremit. Te pakenaqur me udheheqjen e perandorise, jeniceret por edhe spahite dhe Myftiu i madh kerkuan qe sulltani Ibrahim te terhiqej nga froni. Perfaqesues te tyre binden me pare sulltana Validen pastaj edhe vete sulltan Ibrahimin qe pranoi te abdikonte ne favor te djalit 7 vjecar, Sulltan Mehmedi IV.
Ibrahimi I u burgos dhe me pas me vendim te perbashket te ushtrise dhe ulemes (klerit) u vendos te vritej dhe keshtu me 1648 u mbyt sipas zakonit duke shenuar rastin e dyte te regicide.
Perandorine e komanduan nje varg veziresh te jashtezakonshem, te gjithe te familjes Qyprili deri sa sulltani i ardhshem arriti moshen madhore. Ne saje te tyre despotizmi i sulltanit u zbut nga nje qeveri kolegjiale e kultivuar.
Mehmedi IV erdhi ne fron me 1648. Per 20 vjet perandorine e tij e komanduan me atributet e nje sulltani Mehmed Qyprili dhe pas tij i biri Ahmed dhe prej ketij momenti kohor qendra e drejtimit te perandorise nuk ishte me pallati sulltanit, por ai i Vezirit te madh. Mehmed IV ishte kaq i apasionuar pas gjuetise sa kur Veziri madh udhehiqte ushtrine ne lufte ai gjuante kafshe te egra. Ahmed Qypriliu risolli kohet e arta te Sulejmanit I por vdiq i ri, vetem 42 vjec, si pasoje e teprimit me alkoholin, i vetmi ves i tij. Sulltan Mehmed IV emeroi vezir te madh Kara Mustafane, nje i paafte si shtetar dhe gjeneral, por i obsesuar nga madheshtia; keshtu tentoi te pushtonte Vienen, ku humbi turpshem dhe Mehmedi IV e ekzekutoi.

Mbytja e Kara Mustafait

Veziri madh pasardhes Sulejmani humbi serish me hungarezet dhe ne Stamboll plasen kryengritjet qe cuan ne shfronezimin, por jo ekzekutimit te Mehmedit IV.
Me i madhi i dy vellezerve te tij u suall ne Stamboll dhe u kurorezua Sulejmani II. Ky zgjodhi Vezir te madh Mustafa Zade, vellane e Ahmed Qypriliut, i mbiquajtur Qypriliu III. Mustafa Zade e rigjalleroi perandorine, ripushtoi Beogradin e humbur nga Kara Mustafai, por u vra ne beteje ne Danub pasi kishte qendruar ne detyre rreth dy vjet. Edhe sulltani Sulejman II vdiq pas kater vjetesh mbreterim.
Vellai tjeter u kurorezua Sulltan Ahmed II, qe mbreteroi per 4 vjet te tjere ne nje perandori ku sundonte deshperimi. Disa fitore ne Egje ishin pak per te rifituar besimin. Ahmed II vdiq dhe ate e pasoi nipi i tij qe u kurorezua Mustafa II.
Mustafa II, i biri Mehmedit IV u tregua nje luftetar energjik. Por pa eksperience dhe shpejt u mund nga austriaket. Atehere ai zgjodhi per kryevezir nje tjeter Qyprili, Hussien, te birin e vellait me te madh te Qypriliut I, Mehmedit. Por kohet kishin ndryshuar. Ne paqen e bere me 1698 me shtetet europiane ne qytetin kroat Karlowitz, Turqia humbi pjese te rendesishme qe nuk i rimori me kurre. Me 1703 nje revolte e pergjithshme ne Stamboll me pjesemarrjen e jenicereve, klerit, tregtareve e qytetareve te thjeshte te pakenaqur coi ne abdikimin e Mustafait II ne favor te te vellait Ahmed III.
Gjate sundimit te Ahmed III, me 1718 me traktatin e paqes ne Passarowitz (Serbi) me Austrine, Turqia humbi krejt Hungarine, pjesen me te madhe te Serbise perfshire Beogradin dhe Semendria, nje pjese te madhe te Bosnjes e te Wallachia-s. Me Venetikun ne nje traktat te vecante Turqia rimori Morene kurse Venetiku mbajti Korfuzin, ishujt joniane dhe disa porte ne Dalmaci dhe Shqiperi. Ky ishte fundi i Venetikut si force politike ne Mesdhe.
Ahmed III mbreteroi pas kesaj per 12 vjet duke u marre me modernizimin e perandorise sipas shembellit te Perendimit.
Mahmud I (1730-1754). Mbahet mend per shtypjen e nje kryengritjeje te jenicereve dhe te nje fitoreje te rendesishme kunder Austrise dhe Rusise qe perfundoi me Traktatin e Beogradit. Keshilltar i tij ishte konti freng de Bonneval qe u konvertua ne islam nen emrin Humbaraci Ahmed Pasha
U pasua nga i vellai Osman III, fizikisht pothuaj nje gungac mbasi kishte qene i izoluar per shume vite ne Kafaz (nje suite apartamentesh brenda sarajeve Topkapi te sulltanit ku mbaheshin te izoluar anetare te familjes perandorake) sundoi per tre vjet me te njejten politike paqesore si i vellai. Ne vitin e fundit te mbreterimit te vet zgjodhi si Vezir te Mad, Rhagib Pashen, per nga aftesite i krahasueshem me Qyprilinjte. I ndershem, mendjehapur, shkolluar ne Europe per shkencat, admirues i Isak Njutonit.
Mustafa III pasoi Osmanin e III. Fillimisht kishte per K/vezir po ate Rhagib Pashe qe u perpoq te modernizonte vendin por me kujdes. Vetem pas vdekjes se tij me 1763 Mustafai III filloi te qeverise ne fakt perandorine. Ekzekutoi nje nga k/veziret per shkak te humbjes se luftes me ruset e Ekaterines Madhe. U mund nga ruset, vdiq me 1774.
Pasardhesi ne fron ishte Abdyl-Hamid I, qe ishte i vellai internuar per 43 vjet ne Kafaz. Me qellime te mira por i paafte t’i realizonnte. Lindi 22 femije, shumica vdiqen premature. Njeri prej tyre qe do te behej sultan Mahmud II besohet se kish gjak freng duke qene i biri i Aimee Dubucq de Rivery, qe frekuentonte shpesh haremin e sulltanit.
Mbas vdekjes se Abdyl Hamidit I me 1789 ne fron erdhi nipi i tij Selimi III. Ekzekutoi Vezirin e madh Hassan passi u mund dy here nga Suvorovi. Selimi III u perpoq fort te modernizonte perandorine sipas shembellit perendimor, sidomos Frances, por perfundimisht deshtoi per shkak te forcave konservatore ne ushtri, tek kleri dhe burokracia e korruptuar e shtetit. Reforma perendimore e Selimit III e quajtur Nizam-i Jedid (Rendi i Ri) u nderpre kur pas nje revolte ne Stamboll ulema (kleri) i mbeshtetur nga jeniceret dhe turma popullore kerkuan me nje fetva largimin e sultan Selimit III. Ky ia kaloi pushtetin kusheririt te vet Mustafa dhe tentoi te vethelmohej por sulltani i ardhshem Mustafa IV nuk e lejoi dhe Selimi III u terhoq ne pallatin burg.
Mustafa IV mbreteroi vetem disa muaj. Mustafa Bajraktari, perkrahes i Selimit III duke perfituar nga paqja me Rusine erdhi me nje ushtri te madhe prej Danubit te perbere kryesisht nga shqiptare dhe boshnjake dhe organizoi nje grusht shteti. Mustafai IV urdheroi menjehere vrasjen e Selimit III dhe vellait te tj Mahmud ne menyre qe te mbetej i vetmi trashegimtar osman i gjalle. Selimi III u vra por Mahmudi u fsheh prej nje skllavi te vet ne furrat e banjove ku e gjeten me ne fund ushtaret shqiptare te Mustafa Bajraktarit.
Mustafa IV u shfronesua dhe u vra dhe Mahmudi u shpall sulltan Mahmudi II. Mustafa bajraktari ushtroi detyren e Vezirit te Madh dhe vazhdoi te ndermarre reforma ne rrugen e Selimit III, midis te cilave edhe riorganizimin e jenicereve. M. Bajraktari mendoi nderkohe se gjendja ishte nen kontroll dhe e nisi ushtrine e vet prej shqiptaresh e boshnjakesh ne shtepi. Atehere kundershtaret i vune flaken pallatit ku banonte dhe Mustafa Bajraktari u dogj i gjalle. Me vdekjen e tij mori fund perpjekja reformuese e perandorise osmane.
Mahmudi II (1808-1839). Sulltan i suksesshem i rangut te Mehmed II, Sulejman I okupuar me modernizimin e brendshem te perandorise sipas shembullit te Selimit III megjithese i deshen shume vite, dy dekada, sepse kur mori fuqine ishte ende fort i ri. Ai, pasi asgjesoi jeniceret qe ishin pengesa kryesore, beri reforma te thella properendimore ne te gjitha fushat.
Me 1839 pas vdekjes se Mahmudit II erdhi ne fron i biri 16 vjecar Abdyl-Mexhidi I, i mbiquajtur sulltani me i sjellshem. Vdiq 1861. I influencuar fort nga Anglezet u perpoq per reforma qe u realizuan gjysmake. Lufta e Krimese mes Rusise dhe nga ana tjeter bllokut France-Angli-Turqi i ruajti kufijte e perandorise ne Danub. Kur s’kishte mbushur akoma 20 vjec kishte 8 femije ne tre vjet me gra te ndryshme te haremit imperial. Dekretoi Hatti-Humayun qe ligjeronte barazine midis subjekteve fetare. Vdiq me 1861 ne moshen 38 vjecare.
Me 1861 mbas vdekjes se Abdyl Mexhidit ne fron erdhi i vellai Abdyl Azizi I. I fuqishem fizikisht por i keqedukuar. I largoi grate e haremit te te vellait dhe krijoi per vete nje harem aq te madh sa duheshin 3000 eunuke ta mbanin. Ra nen ndikimin e reaksionareve dhe qeverisi si nje autokrat i papergjegjshem duke i kthyer reformat mbrapsht.
Ishte i pari sulltan qe doli jashte kufijve te perandorise pa ushtri kur me 1867 beri nje vizite ne Paris dhe Londer. Me 1876 u be ‘masakra bullgare’ te pakten me dijene e tij qe i kushtoi renien nga froni nepermjet nje grushti shteti pa gjak, si rezultat u terhoq ne jeten private dhe ne pushtet erdhi nipi i tij Murati V. Pak dite me pas, ne internim, Abdyl Azizi I kreu vetvrasje duke prere venat e kyceve te duarve. Ishte e para vetvrasje mbreterore, nje lloj i vecante vrasjeje, e cila plotesonte me ne fund spektrin e vrasjeve te perandorise otomane.
Murati V ishte teper i edukuar, inteligjent dhe i prirur fort ndaj kultures perendimore. Por Abdyl Azizi i trembur dhe xheloz nga reputacioni i te nipit e kishte syrgjynosur ne Kafazin e sarajeve ku djaloshi i privuar nga jeta ishte dhene pas pijes dhe kishte rene ne depresion. Ai e kishte pritur me frike propozimin per fronin e sulltanit dhe kur disa dite me vone xhaxhai i tij Avdyl Azizi kreu vetvrasjen dhe rastesisht nje minister u vra nga nje rebel, sulltani i ri ra me keq ne depresion. Sipas mjekeve duhej kohe te rimerrte veten. Atehere iu kerkua vellait te tij me te ri, Abdyl Hamidit qe te sherbente si regjent derisa i vellai, Sulltan Murati V te permiresohej nga kriza e rende nervore. Kjo praktike nuk kishte precedent ne perandorine osmane. Abdyl Hamidi refuzoi. Te mbetur pa rrugedalje Abdyl Hamidi me nje fetva te kryemyftiut u shpall sulltan me 1876 me kusht qe te shpallte kushtetuten gje qe ai e pranoi. Murati V pas tre muajsh mbreterim zbriti nga froni dhe jetoi deri ne dekaden e pare te shek XX i izoluar ne pallat.
Pasi hypi ne fron Abdyl-Hamid II u kthye gradualisht ne nje monark absolut sipas shembellit te stergjysherve te vet. Shpalli
kushtetuten por pas disa kohesh e abrogoi duke marre cdo pushtet ne duart e veta. Pjesa europiane e perandorise otomane u zvogelua gradualisht, duke i mbetur vetem Maqedonia dhe Shqiperia, per shkak te inaktivitetit te tij dhe vizionit se perandoria duhej te mbetej aziatike. Kreu masakren e Armenise, megjithese besohej se nena e vet ishte armene dhe ai kishte tipare armene per kete shkak e therrisnin Bedri (Peter ne armenisht). Me ne fund me 1909 pas nje revolte te ushtrise u detyrua te rishpalle kushtetuten te cilin fshehurazi kerkoi ta sabotonte duke ngritur ne revolte reaksionaret myslymane. Atehere e detyruan xhon turqit te hiqte dore nga froni.
Ishte despot, brutal dhe konservator ne kuptimin me te keq te fjales. U internua ne Adrianopoje.

Ne fron sollen te vellane Reshati I. Por forcat liberale e kufizuan ne maksimum pushtetin e sulltanit. Organi me i larte ishte ketej e tutje parlamenti te cilit sulltani i betohej kur merrte fuqine. Ai mbreteronte por nuk komandonte me shtetin. Autokracia e sulltaneve kishte marre fund njehere e pergjithmone.
Sulltani i fundit Mehmedi VI u shfronesua nga Mustafa Qemal Ataturku me 1923 kur u shpall republika turke.

Me sulltanin e XXXVI dhe te fundit vete Perandoria otomane mbas me teper se gjashte shekujsh perfundoi jeten e saj.

Poezi Dashurore Arbereshe

2010-11-15T10:26:00.002-05:00

Marre nga Hylli i Drites
Falemnderit Migena Shyti Kapllani :)

***

sa here te shoh tyj behem bore
krahet me hapen e behet dere
qendronj i sturdurnirtur (i hutuar) me se nje ore
e ti me mbriakar (deh) pa pitur vere

***

kur m'u leve ti, m'u leve nje yll
pullite (e paster) e dillikate jotja gjelle (jete)
e ajeri per c'kundrela (perkundrejt) mua me siell
nje nusez te pshtjelez me nje vel...

***

ti je e bardhëz sa kartës ia errën
e si bora kur bie e ulliri can
pra forsi ndë parrajsit më ke qenë
e andej yjëzit me tyj bashkë rrinë
e forsi krishti t'e dërgoi thënë
sa te t’jip tyj gjithe simbatinë
ma lotë bën te shtienjin, sheretime bën t’lënë
kur të t’marr ty faqez e fine

***

oj mall, ti dil te dera
se si ti ngë gjëj të tjera
ka zemra mos më nxier por mbamë te zemra thellë
si një ce te sherbeu per sa te jete dheu

***

ti molle e embel ce te dera rri
e lipisi (meshire) per mua fare nge ke
driten e diellit e qellën (mban) nder sy
e te bukura si ti gjakun (gjekund) nge pe...

Tradita nga Mitrush Kuteli

2010-11-13T21:09:00.002-05:00

Jam adhuronjës pa rezerva i traditave të vendit. Arësyet janë të shumta. E para se tradita na shquan nga popujt e tjerë. Të dytën dhe të tretën i harrova, po mjafton e para.

Pra jam adhuronjës i traditave të vendit që na shquajnë nga vendet e popujt e tjerë, të cilët, me do e mos, janë të poshtër e barbarë.

Tradita e vendit tim e do që kur bëhet dikush ministër të vejë gjithë populli në dikasterin përkatës për urimet e rastit. E do, s’e do; e quan të mënçmë a budalla; e quan të ndershmë ose jo- për të uruar duhet të vesh ta urosh. Kjo që të kesh nesër derën çelur për do-një favor personal ose të do-një miku ose të do-një miku të mikut-si e do tradita e vendit. Po të jesh i afërmi i ministrit shtrohesh në kolltuk të butë edhe bën muhabet, dyke pirë kafe e duhan (se punët e Dikasterit venë vetë…) kurse po të jesh vetëm “turmë” kënaqesh me një cigare e me një shkëmbim buzëqeshje të ëmbël si hallva e si kadaifi bashkë. Fundi i fundit, mor zotni, ti nuk vete për cigare, po që ta dijë Ministri se je në jetë, se e urove, si i the “Shkëlqesë” dhe dora dorës, kaqë mjafton.

Më anë tjatër tradita e do që vendi të ketë buxhet- qoftë edhe se arka s’ka një metelik.

Dhe tradita s’ka si të shkelet!

Gjith tradita e do që në buxhet të jenë shkruar shpenzimet për një vit. Po për fat të keq viti është i gjatë fort dhe durimi ynë i shkurtër fort. Pra, ministri, në është ministër me zile, e jo frikacak i nderçmë, lipset të bëjë dy gjëra:

a) t’i marrë fondet e një viti që në muajin e parë;
b) t’i prishë sapo i përlau.

Këtë e lejon tradita edhe tradita nuk shkelet.

S’prish punë në mbeten 11 muajt e tjerë pa fonde. Qëllimi i buxhetit dhe i qeverimit u prek, si e do tradita kombëtare.

Pikat e mësipërme duhen vënë në zbatim aq më fort se mund të bjerë qeveria, dhe, kuptohet, një qeveri që ik nuk lipset t’i lerë qeverisë që vjen asnjë lekë në arkë.

Tradita e do që bosh e mora, bosh e lashë.

- e ç’nxora, prisha! Fund i fundit, mor zotni, vetë i mblodha vetë i harxhova!

Pra në se një qeveri ha fondet e një viti në një muaj a dy, tradita e do që qeverija tjatër të krijojë fonde të tjera gjith për një vit e t’i marrë që në fillim në xhep, pse në arkt dikasteriale-private për t’i shpenzuar brenda një muaji. Kur në një vit kemi katër a pesë qeveri, kjo do të thotë katër a pesë lumturi buxhetore!

Kuptohet se shtesat edhe bartjet e fondeve janë bashkë!

S’ka lumtëri më të madhe se atëhere kur ndërrohen qeveritë!

Pasurohen kaqë njerëz- vetë edhe miqtë-mbulohen kaqë halle, boshatiset arka e madhe edhe mbushen arkat e vogla.

Sepse tradita e do që kur vjen një ministër i ri të fillojë me favore dhe kur ik ta mbyllë gjestionin gjithë favore. Veçanërisht kur ik duhet të jetë dorë-hapur “për buon’ uscita” e më fort që ministry-trashëgimtar të trashëgojë arkën bosh.

Kështu e do tradita edhe tradita nuk duhet shkelur!

Sepse, e para: tradita na shquan nga vendet e popujt e tjerë, që janë me do e mos barbarë edhe të poshtër dhe sepse, e dyta, e treat…

Ishallah kemi çdo muaj një qeveri, që kësilloj kombi të jetë i lumtëruar më çdo muaj.

Ishallah…

Ishallah…

True Love by Wislawa Szymborska

2010-11-05T21:53:00.003-04:00

True love. Is it normal
is it serious, is it practical?
What does the world get from two people
who exist in a world of their own?

Placed on the same pedestal for no good reason,
drawn randomly from millions but convinced
it had to happen this way - in reward for what?
For nothing.
The light descends from nowhere.
Why on these two and not on others?
Doesn't this outrage justice? Yes it does.
Doesn't it disrupt our painstakingly erected principles,
and cast the moral from the peak? Yes on both accounts.

Look at the happy couple.
Couldn't they at least try to hide it,
fake a little depression for their friends' sake?
Listen to them laughing - its an insult.
The language they use - deceptively clear.
And their little celebrations, rituals,
the elaborate mutual routines -
it's obviously a plot behind the human race's back!

It's hard even to guess how far things might go
if people start to follow their example.
What could religion and poetry count on?
What would be remembered? What renounced?
Who'd want to stay within bounds?

True love. Is it really necessary?
Tact and common sense tell us to pass over it in silence,
like a scandal in Life's highest circles.
Perfectly good children are born without its help.
It couldn't populate the planet in a million years,
it comes along so rarely.

Let the people who never find true love
keep saying that there's no such thing.

Their faith will make it easier for them to live and die.

Motivet e Migjenit – “...qiella t’azurta n’sy...”

2010-11-02T12:52:00.002-04:00

Nga Rafaela Marteta

Nuk arrij të përcaktoj ku e ka zanafillën pasioni im për Migjenin. Ndoshta tek vlerat për të cilat ai shkruan, të cilat të fshehura në një skutë të shpirtit, presin shkëndijën e duhur për t’i vënë në lëvizje. Por, për të qenë sa ma afër të vërtetës që njoh me siguri, do të them, që ndjesitë e mia për veprën e Migjenit janë zgjuar atëherë kur në shkollë na është paraqitur si një fenomen i interpretuar. Që atëherë, mendoj ta kem konsideruar më shumë sesa një fenomen të interpretuar, një fenomen akoma për t’u interpretuar. Por interpretimi është një proces, dhe si i tillë nuk vjen para gjithçkaje, ai është i lidhur ngushtë me ngacmimet, vlerat, besimet përvojën e vetë interpretuesit.

Sot marr guximin, që në morinë e atyre që kanë shkruar për Migjenin, të shtoj diçka që me siguri nuk mbështetet në autoritetin e firmës, por në dashurinë e sinqeritetin që kushte nuk njeh e kushte nuk vë.

Edhe unë, asnjë kusht, përveç lirisë, nuk i kam vënë frymës së motiveve të Migjenit, kur për herë të parë janë ndeshur në mua me atë shkretëtirë përjetimesh, që mendoj se kam jetuar para se të njihja vargjet e tija. Kur them njohur, nuk kam thjesht parasysh leximin, por një thellim. Si një spondë, që detyrë tjetër nuk ka, përveçse të nxjerrë në sipërfaqe gjithçka, pa dallim e pa përpunim.

Nuk e kam pasur kurrë të vështirë të krijoj një imazh për poetin, përtej potretit të tij fizik. Qëkur kam lexuar vargjet e para, kam pasur ndjenjën, sikur ai kishte banuar brenda meje prej kohësh. Prej atij momenti, vështirësia ime ka qëndruar në mangësinë time për të nxjerrë jashtë atë që Migjeni vlonte tek unë. Çdo takim me vargjet e tija është po aq i fortë sa pafuqia ime për të shprehur atë që ndjej kur e lexoj, e gjithçka përkthehet në një mveshje sysh e nji pikë lot. Ndoshta është rezultati i inatit që provoj për përpjekjen e pamundur për ta nxjerrë jashtë Migjenin me një frymë. Çdo motiv i tiji është një akt lindjeje e si i tillë është i dhimbshëm e i gëzueshëm në të njëjtën kohë. Por ky akt, bart edhe të panjohurën e përballjes me një situatë të re; sepse çdo motiv i Migjenit është një përsëritje e re e pastaj një risi e përsëritur, por që nuk del kurrë jashtë mode.

Migjeni ka aftësinë të jetë i freskët në çdo paraqitje, pa e humbur dhuntinë e tij: aftësinë për t’u shfaqur dallueshëm, për mos humbur kurrë në anonimatin e kohërave. Migjeni është prirë nga thirrja për të përmbushur një mision në jetë, e misioni i tij duket të ketë qënë paraqitja me një vërtetësi nudo e gjëndjes së masave. Ka shumë rrugë për ta përmbushur një mision, por nuk dihet sa kohë. E Migjenit i është dashur të përmbushë një mision të madh në krejt pak kohë. Ka refuzuar në këtë mënyrë, thirrjen e “burgut anagrafik” në të cilin e kishte lidhur fati, duke iu përgjigjur thirrjes së një jete të jetuar me pasion në kuptimin e plotë.

Jeta e tij bëhet kështu një fushë e paanë lirie, të cilën ai e ka përshkruar me vrapin e pafrymë për të mbjellur farën e veprës së tij. Ka përmbushur në këtë mënyrë, jo thjesht nji cikël jete kopracisht të parapërcaktuar, por edhe një angazhim shoqëror afatgjatë, që prapë nuk mund të reduktohet në një fletë të bardhë të “populluar” nga shkronja të zeza, të hedhura aty rastësisht.

Vepra e tij nuk është thjesht një argument letrar për analizë, por një projekt politik, shoqëror, që mjerisht asnjëherë nuk u bë i dikujt e askush nuk pati guxim të përqafojë. Sepse poeti me keqdashje është vënë në një Kullë Babiloni, duke na bërë të besojmë, se po i bëhej një nder duke e trajtuar si perëndi të letrave shqipe. Në fakt, nuk është bërë gjë tjetër veçse është izoluar në atë kullë qëllimshëm, sipas një projekti famëkeq, por fatmirësisht të dështuar. Njerëzit që e kanë dashur dhe e duan, nuk kanë për ta besuar kurrë që ai ka qenë një mit apo perëndi. Kush e do me të vërtetë e do afër vetes, tokësor, të prekshëm pra. Don ta marrë nëpër duar, don ta “shkatërrojë” e pastaj ta rindërtojë me dashuri. Për këtë ka nevojë Migjeni sot, me e zhveshë prej atyre rrobave të vjetra që aq ngushtë i rrinë. Ajo kornizë me të cilën e kanë rrethuar është burg për të, e vepra e tij nuk mund të jetë ai qiell i copëtuar prej kangjellës së hekurt të dritares së burgut.

Fjalët e Migjenit, më përpara se “kryqet e minaret e ngurta”, kanë shpuar qiell e tokë për të lëshuar kushtrimin e një vuajtjeje të pa za. Një vuajtje pa ngjyra, që humbet në marramendjen që japin ngjyrat e luksit. Ai ia shkul errësirën dritës dhe e vë pa mëshirë para syve tanë, për të ndriçuar me të ndërgjegjet tona. Kjo është e vetmja mënyrë për të lehtësuar dhimbjet e skamjen e atyre protagonistëve, që as nuk e dinë se janë të tillë. E kur Migjeni flet per skamjen, nuk kursen as qiellin, vendin e shenjtërive, por jo për këtë arësye, vend i pamëkat. Qielli bëhet mëkatar, vetëm e vetëm se në heshtje bëhet tavani i oshëtimave, që përditë paralajmërojnë një katasrofë që akoma nuk ka mbërritur.

Te Migjeni, e ardhmja, që shumë herë duket e pashpresë, ushqehet pikërisht prej mjeshtërisë së tij për të njohur kufijtë. Kufiri është mes të vjetrës e të resë, ku e reja nuk mund të krijohet pavarësisht prej gjithçkaje, ku e reja nuk mund të ndodhë në një boshllëk, por në një terren, që e kaluara na e përcjell të plotë në çdo element të saj. Jo më kot, ai don t’i bjerë “pash me pash ferrit”. Kjo ecejake danteske i lejon të njohë botën e të korrë fitoren mbi vdekjen. Te kjo fitore e ka burimin edhe fuqia – deri tashti e munguar – e evokuar në çdo poezi të tijën. Tashti, kjo fuqi shpërthen si grusht i ndrydhur prej vitesh në Kangën e rinisë. Këtu ushqehen së bashku pritshmëritë e tija e tonat, që ajo “shaka shpresa gënjeshtare” mban peng.

Temat sociale që Migjeni trajton janë therëse, sepse pena e tij është e mprehtë. Në poezinë e tij, seksualiteti që konsumohet në skamje kthehet në një monstër, që gjë tjetër nuk arrin të riprodhojë përveçse skamje te mëtejshme. Në këtë seksualitet, ato që bashkohen nuk janë personat, por trupa veç prej mishit që shpirtin e kanë humbur në kërkimin e përhershëm të gjërave që nuk arrihen kurrë. Prej këtu tradhtia e “bashkë me tradhti motivi zë fillin/ e pena e poetit me të zhvillon vjershën”. Migjeni flet për tradhtitë që rëndom konsumohen rrugëve e shtretërve, pa dallim, si bija të varfërisë. Por Migjeni flet edhe për tradhëtinë si pasojë e hipokrizisë, për tradhëtinë e viteve të çiltra të fëminisë, që nuk kthehen më e vetëm në kujtesë mbeten të virgjëra. Ndërsa përditë damkosen edhe momente që akoma nuk i kemi jetuar.

Kështu, kumbonat e vjetra na kanë folur për një Migjen që ka jetuar dikur, por që nuk jeton më; që ka shkruajtur poezi e për këtë ka një vend nderi nëpër antologjitë tona; një Migjen të mirë e të butë, se i paangazhuar politikisht e i mbi të gjitha i pafe. Po pse atëherë, ai vetë shkruan, se si gjindet në skajin e kundërt të po të njëjtit litar me murgeshën në Kanga skandaloze?

E sikur ai ta dinte sa shumë e kemi keqkuptuar në të gjitha këto, do të na përgjigjej me vargjet e veta, ku përgjigjen e dyshimeve ekzistenciale, e kërkon, jo rastësisht, tek një gjel... që mua më pëlqen shumë të besoj se është gjeli biblik... “Dergjem n’errësinë pa gjumë dhe pa dritë.../ Askush nuk më ndigjon, çirrem kot me kot.../ Hesht more hesht! Por qindro o shpirt./ …Gjel, rren a s’rren? Cila asht fjala jote?/ Kur ti këndon thonë se asht afër drita…/ Por unë s’besoj sonte në fjalët e kësaj bote